< Mga Tanong sa Biblia mula sa Bagong Tipan
T: Kung si Jesus ang tanging daan patungo sa langit, bakit siya ipinako sa krus nang gayong katagal matapos ang pasimula ng kasaysayan? Kung siya ang tanging daan, bakit hindi siya sinugo sa lupa pagkatapos ng unang pagkakasala upang ipako sa krus dahil sa mga kasalanan ng sanglibutan?
S: Malaki ang inyong tanong, nguni't pahintulutan ninyong palakihin ko pa ito nang kaunti. Bakit sinugo si Jesus sa tiyak na panahong yaon, at hindi lalong maaga o lalong huli? Sinasabi ng Roma 5:6, “Sapagka't … sa kapanahunang takda ay namatay si Cristo dahil sa masasama.” Datapuwa't bagaman hindi sinasabi ng Biblia kung bakit ito ang pinakamabuting panahon, tayo'y makapagninilay.
Hindi lubhang maaga: Minsan ay may nagtanong sa akin, “Bakit hindi na lamang bumaba ang Dios at magpakita sa lahat?” Sumagot ako na kung bababa ang Dios sa buong kaluwalhatian niya, tayo'y malilipol. Nguni't ang Dios ay Makapangyarihan sa lahat, at maaari siyang bumaba na tinatakpan ang sapat na bahagi ng kaniyang kaluwalhatian upang hindi tayo malipol ng kaniyang tuwirang pakikiharap. Kung siya'y bababa sa paraang pipilitin tayong sumampalataya, paano pa tayo magkakaroon ng pananampalataya, o ng malayang kalooban upang gumawa ng pasiyang hindi bunga ng pamimilit? Datapuwa't kung bababa ang Dios sa paraang natatakpan ang isang bahagi ng kaniyang kaluwalhatian, at magbibigay siya ng katibayan kung sino siya, nguni't hindi sa paraang lubhang hayag anupa't ang lahat ay mapipilitang sumampalataya, ibig man nila o hindi, ilang ulit kaya itong kailangang gawin ng Dios? Paano kung minsan lamang niya ito ginawa, 2,000 taon na ang nakaraan?
90% ng sangkatauhan ay sumunod: Tinataya namin na humigit-kumulang 32 bilyon (+/- 6 na bilyon) na tao ang nabuhay kailan man sa ibabaw ng lupa. Mahigit sa 90% sa kanila ay nabuhay pagkatapos ng panahon ni Cristo.
Makatarungan sa mga nauna: Tinitingnan ng Dios ang mga tao batay sa katotohanang taglay nila; ang kasalanan ay hindi ibinibilang kung saan walang kautusan (Roma 4:15; 5:13). Kaya't ang mga taong nabuhay bago si Cristo, gaya nina Abraham, David, at iba pa, ay maaaring maligtas sa pamamagitan ni Cristo, bagaman hindi pa dumarating si Cristo.
Lalong mapayapang panahon: Ang panahon ni Cristo ay isang kapanahunan ng kapayapaang pahambing kung ihahalintulad sa mga panahong nauna, na may mga paglupig ng Roma, at sa mga panahong sumunod, na may mga digmaan ng Roma at ng Partia, at ng paglusob ng mga barbarong taga Europa sa Imperio Romano. Tingnan ang www.BibleQuery.org/History/Calamities/Wars.html para sa iba pang tungkol sa mga digmaan ng mga panahong yaon kung kayo'y may hilig dito.
Pinakamabuting panahon sa paglaganap: Nagtayo ang mga Romano ng malalawak na lansangan, at kung si Jesus ay dumating bago ang panahong ito, lalong naging mahirap sana ang pagpapalaganap ng evangelio sa iba't ibang lupain.
Pag-iingat sa mga kasulatan: Kung lalong maaga nang malaki, marahil ay lalong kaunti ang mga manuskritong nagpapatunay sa pagkakatiwalaan ng Bagong Tipan. Kung mga siglo ang lumipas bago siya dumating, marahil ay lalong marami pa ang ating taglay, nguni't gayon man ay mayroon tayong mahigit sa 10,000 manuskrito at piraso ng Bagong Tipan sa wikang Griego. Ang pinakamatanda, siyanga pala, ay ang papiro ni John Rylands, na pinetsahan mula 110-138 A.D. Narito ang iba pang mga manuskritong ating taglay.
|
110/117-125/138 A.D. |
p52 (=papiro ni John Rylands) |
Juan 18:31-33, sa likod 18:37-38 -4 na talata |
|
100-150 A.D. |
p104 |
Mateo 21:34-37,43,45(?) -5.5 na talata |
|
100-150 A.D. |
p46 (=Chester Beatty II) |
70% ng kay Pablo at ng Hebreo -1,680 na talata |
|
c.125 A.D. |
p87 - sulat-kamay na kahawig ng p46. |
Filemon 13-15,24 (bahagi),25b na may mga patlang-4 na talata |
|
Ikalawang siglo |
Mga papiro ng Magdalen |
Mt 26:7-8, 10, 14-15, 22-23, 31-33 -10 talata |
|
100/125-150/175 A.D. |
p66(=Bodmer II) p14/15,p75 |
92% ng Evangelio ni Juan -808.5 na talata |
|
125-150 A.D. |
p64, p67 (iisang manuskrito) |
(p67) Mt 3:9,15; 5:20-22,25-28 -19 na talata (p64) Mt 26:7-8,10,14-15,22-23,31-33 |
|
Maaga hanggang kalagitnaan ng ikalawang siglo |
p4 - sulat-kamay na kahawig ng p64, p67 |
Lucas 1:58-59; 1:62-2:1,6-7, at iba pa -95 na talata |
|
c.170 A.D. |
Uncial 0212 |
Diatessaron mga piraso: Mt 27; Mc15; Lc23; Jn19 |
|
c.175 A.D. |
p90 |
Juan 18:36-19:7 -12 na talata |
|
177 A.D. - 97% (855/878) ng Evangelio ni Juan, 70% ng kay Pablo at ng Hebreo (pag-uusig ni Aurelio) |
||
Sa paggamit lamang ng mga manuskritong taglay pa natin na isinulat bago ang pag-uusig ni Marco Aurelio noong 177 A.D., mayroon na tayong 97% ng Evangelio ni Juan (855/878 na talata) at 70% ng mga sulat ni Pablo at ng Hebreo.
Eusebius’s Ecclesiastical History (318 A.D.) aklat 1 kab.2 p.84 ay nagbibigay ng ibang sagot, datapuwa't tumutugma rin. Sinasabi lamang niya na ang Evangelio ay hindi ipinangaral nang lalong maaga sapagka't ang makasalanang sangkatauhan ay hindi pa handa rito. Nicene and Post-Nicene Fathers Second Series tomo 1 p.84
Kaugnay na tanong ito: sa mga taong nabuhay man pagkatapos ni Jesus, kung sila'y namatay bago nila narinig ang evangelio, sa ganang kanila ay para na rin silang nabuhay bago si Jesus. Paano naman sila? Tingnan ang www.BibleQuery.org/Doctrine/NeverHeardTheGospel/WhatAboutThoseWhoDiedBeforeHearingTheGospel.html para sa iba pa tungkol dito.
T: Paanong ang Dios ay mamamatay?
S: Si Jesus ay lubos na tao at lubos na Dios. Tinanggap ni Jesus ang pagkatao upang tuparin ang kaniyang gawain na mamatay dahil sa ating mga kasalanan. Ang pagkatao ni Jesus ang pinatay sa krus. Maraming bagay ang maipaliliwanag sa pamamagitan ng mga paghahambing sa kalikasan, nguni't walang katumbas sa kalikasan ang pagkakatawang-tao, nang ang Dios ay pumarito sa lupa upang mamuhay bilang tao.
Sa kasaysayan, ang tutol na ito, na iniharap ng mga pagano, ay sinagot sa Arnobius Against the Heathen (297-303 A.D.) aklat 1 kab.60 p.430-431.
T: Sinulyapan ko ang inyong lathala tungkol sa “Si Jesus ay Dios”. Inaamin ko na wala akong nasumpungang anomang sumasalungat sa maliwanag, paulit-ulit at pormal na aral ng Mesias at ng mga Apostol na si Jesus, ayon sa kaniyang pagkatao (ontolohikal), ay isang tao –
Juan 8:40 Nguni't ngayo'y pinagsisikapan ninyo akong patayin, taong [ἄνθρωπος] nagsaysay sa inyo ng katotohanan, na aking narinig sa Dios.
Mga Gawa 2:22, 23 “Kayong mga lalake [Aνδρες] ng Israel, pakinggan ninyo ang mga salitang ito: Si Jesus na taga Nazaret, lalaking [ἄνδρα] pinatunayan ng Dios sa inyo sa pamamagitan ng mga gawang makapangyarihan at mga kababalaghan at mga tanda na ginawa ng Dios sa pamamagitan niya sa gitna ninyo, gaya rin ng nalalaman ninyo— 23 Siya, na ibinigay ayon sa takdang pasiya at paunang kaalaman ng Dios, ay inyong ipinako at pinatay sa pamamagitan ng mga kamay ng mga taong walang kautusan”
1 Cor 15:21 Sapagka't yamang sa pamamagitan [δι’] ng tao [ἄνθρωπος] ay dumating ang kamatayan, sa pamamagitan [δι’] din naman ng tao [ἄνθρωπος] ay dumating ang pagkabuhay na maguli ng mga patay.
1 Tim 2:5 Sapagka't may isang Dios, at isang tagapamagitan naman sa Dios at sa mga tao, ang taong [ἄνθρωπος] si Cristo Jesus,
Mayroon akong tanong na sa palagay ko'y tutungo sa kaibuturan ng usapin -
Makagaganap ba si Jesus nang lubos at nang nagsasarili NANG WALANG nagkatawang-taong pagka-Dios (gaya mo at ko at ng lahat ng tao)?
S: Hindi ito tahasang sinasabi ng Biblia, nguni't may ilang pangkalahatang aral ng teolohiya na pumapatnubay sa ating pagninilay.
Si Jesus ay hindi kalahating tao at kalahating Dios. Bagkus, siya'y 100% Dios at 100% tao. Ipinakikilala ng Colosas 1:19 na nasa kay Jesus ang “buong kapuspusan” ng pagka-Dios. Itinuturo ng Hebreo 4:15 na si Jesus ay isang taong tinukso sa lahat ng paraan, at taglay niya ang lahat ng taglay natin, maliban sa siya'y walang kasalanan.
Sa kabilang dako, walang dalawang Jesus: isang tao at isang Dios. Iisa lamang si Jesus.
Tungkol naman sa lahat ng detalye kung paano ito naganap, hindi ito ipinahayag sa atin ng Dios; ito'y bahagi ng hiwaga ng Pagkakatawang-tao.
T: Sino nga ba talaga ang pumatay kay Jesus?
S: Tungkol sa kung sino ang pumatay kay Jesus, may dalawang sagot.
1. Pinatay si Jesus ng ilang kawal na Romano na nasa ilalim ni Poncio Pilato. Mayroong mabubuti at masasamang tao sa lahat ng lahi, at ang katotohanang isang gobernador na Italiano ang nag-utos ng pagpatay kay Jesus ay hindi dahilan upang kapootan ang sinomang Italiano. Gayon din, isang masamang dakilang saserdoteng Judio (na iniluklok ng mga Romano) ang nagpadakip kay Jesus at nagdala sa kaniya sa harap ng Sanedrin. Ibinigay nila siya sa mga Romano. Siyanga pala, sina Pablo, Pedro, Juan, Mateo, Judas, at Santiago ay pawang mga Judio. Ang pagsasabing ang isang tanging maliit na pangkat ng mga Judio ay masasama ay hindi higit na laban sa mga Judio kay sa pagsasabing si Hitler at ang kaniyang mga kampon ay masasama ay laban sa mga Aleman. (Ako ang unang magsasabi na ang buong Nazismo ay isang lubhang masamang kasangkapan ni Satanas, at ako'y may dugong Aleman. Ituturo ko rin naman na maraming Amerikanong may lahing Aleman ang naging kawal at nakipaglaban kay Hitler.) Gayon din, ang ilang Judio ay masasama, nguni't ang iba, gaya nina Pedro at Pablo, ay mabubuti. Maging ang ilang Judio na hindi naging Cristiano, gaya ni Josefo, ay may paggalang pa rin kay Jesus at sa kaniyang kapatid sa ina na si Santiago.
2. Ang isa pang sagot, na kasinghalaga, ay ikaw, ako, at ang lahat ng iba pa ang pumatay kay Jesus. Batid ni Jesus ang nangyayari, at maaari sanang tumakas si Jesus mula sa Halamanan ng Getsemani. Walang makapapatay sana kay Jesus, sapagka't madali sana siyang nakatakas at nakapaglaho. Datapuwa't sinadya ni Jesus na manatili at mamatay nang kakilakilabot sa krus na yaon bilang hain dahil sa ating mga kasalanan. Kaya't kung ibig mong sisihin ang sinoman sa malupit at di-makatarungang kamatayang nagkaloob sa atin ng kahanga-hangang kaloob na buhay na walang hanggan, sisihin mo si Jesus!
“Na ituon ang ating mga mata kay Jesus na gumawa at sumakdal ng ating pananampalataya, na dahil sa kagalakang inilagay sa harap niya ay nagtiis ng krus, na niwalang-halaga ang kahihiyan, at umupo sa kanan ng luklukan ng Dios.” (Hebreo 12:2)
T: Kailan nagsimulang petsahan ng mga tao ang mga pangyayari ayon sa taon ng sinasabing kapanganakan ni Jesus?
S: Bago nito, karaniwang pinepetsahan ng mga tao ang mga pangyayari ayon sa taon ng paghahari ng isang hari. Ang iba naman ay nagpepetsa mula sa inaakalang taon ng paglalang kay Adan, Setiembre 1, 5509 B.C.
Ang mapag-alinlangang Asimov’s Guide to the Bible p.786 ay nagsasabi na noong panahon ni Jesus, binibilang ng mga Romano ang mga taon ayon sa “A.U.C.”, o mga taon mula sa pagkatatag ng lungsod [ng Roma]. Itinatag ang Roma noong 753 B.C. Sa p.787 ay sinasabi ni Asimov na nagkamaling inakala ng mongheng astronomong taga Escitia na si Dionisio Exiguo ng Roma, na namatay noong c.544 A.D., na si Cristo ay ipinanganak noong 1 A.D. Ang Manuscripts of the Greek Bible p.49 ay nagsasabi na ang pagpepetsa ng mga bagay mula sa panahon ng kapanganakan ni Cristo ay ipinakilala ni Hipolito noong ikatlong siglo. Hindi ito tinanggap ng lahat, sapagka't ang ilang Bizantinong eskriba ay hindi gumawa nito hanggang sa ika-14 na siglo. Gayon din, ang The First Apology of Justin Martyr kab.46 p.178, bagaman hindi isang opisyal na paraan ng pagpepetsa, ay bumanggit na si Jesus ay ipinanganak 150 taon na ang nakaraan.
T: Sa BT, paano natin natamo ang mga katawagang “Matandang Tipan at Bagong Tipan”?
S: Si Tertuliano, ayon sa wari, ang unang lumikha ng mga salitang ito, sa wikang Latin, noong 207 A.D. sa kaniyang akdang Against Marcion aklat 4 kabanata 6.
T: Paano ko ipagtatanggol ang ganitong pahayag: May ilang katotohanan ang mga Evangelio, nguni't ang mga eskriba ng ikalawang siglo ay nagsingit ng mga dagdag upang lumikha ng isang Jesus na hindi nakilala kailan man ng mga Cristiano ng unang siglo. Sa ibang salita, ang pisikal na Pagkabuhay na Maguli at si Jesus bilang “Anak ng Dios” ay idinagdag na lamang pagkatapos, malayo na sa mga pangyayaring naganap.
S: Hayaan ninyong ipahayag ko muna sa ibang pananalita ang inyong tanong, at saka ko ito sasagutin. Madalas sabihin ng mga mapag-alinlangan na hindi isinulat ng mga manunulat ang kanilang isinulat, kahit walang anomang batayan sa gayong pagsasabi. Kaya't paano malalaman ng isang taong walang kinikilingan kung ang pariralang “anak ng Dios” ay talagang hindi nakilala ng mga Cristiano ng unang siglo?
a) Una, unawain na ang pasanin ng pagpapatunay ay nasa mga nag-aalinlangan sa katapatan ng sipi. Kung wala silang maiharap na anomang katibayan, makahihinto na tayo rito.
b) Ikalawa, kailangan sana nilang idagdag ang pariralang “Anak ng Dios” sa napakaraming dako, sapagka't ito'y karaniwan sa Bagong Tipan. Bukod sa Mc 1:1, ito'y nasa mga sumusunod na dako sa mga Evangelio, sa Apocalipsis, at sa mga sulat na hindi isinulat ni Pablo.
Mt 3:17; 17:5; Mc 1:11; Lc 9:35; 2 Pedro 1:17 (Ang Ama ang nagsasabi, “Ito ang sinisinta kong Anak”)
Mt 4:3, 6; 8:29; 14:33; 16:16; 26:63; 27:40,43,54
Mc 3:11; 5:7; 15:39
Lc 1:32,35; 4:3,9,41; 8:28; 22:70
Jn 1:18,34,49; 3:16,17,18,35; 5:23 (ipinahihiwatig); 5:25; 6:69; 9:35; 10:36; 11:4,27; 17:1 (ipinahihiwatig); 19:7; 20:31; 1 Jn 1:3,7; 2:22,23 (ipinahihiwatig); 3:8,23; 4:9,10,14,15; 5:5,9,10 (2 ulit), 11,12,13 (2 ulit), 20; 2 Jn 3,9; Apoc 2:18.
c) Gayon man, hindi natin kailangang huminto rito. Anong katibayan ang maaari nating taglayin na ang mga Cristiano ay sumampalatayang si Jesus ay anak ng Dios, yamang wala tayong mga sipi ng Biblia hanggang 117 A.D.? Taglay natin ang mga manunulat ng unang iglesia.
“Datapuwa't tungkol sa kaniyang Anak ay ganito ang sinalita ng Panginoon: Ikaw ay aking Anak, sa araw na ito ay ipinanganak kita.” 1 Clement kab.36 p.15. Sumulat si Clemente ng Roma noong 96-98 A.D., at tiyak na tiyak tayo sa petsang ito. Ang unang siglo ay nagwakas sa katapusan ng 100 A.D., kaya't pinabubulaanan nito ang pahayag.
Pagbanggit sa “kaniyang Anak, ayon sa kaugnayan/pangangasiwang namamagitan sa kanila.” Mathetes to Diognetus kab.8 p.28 (c.130-200 A.D.)
“Ibinigay ang kaniyang sariling Anak na pantubos sa atin…” Mathetes to Diognetus kab.8 p.28 (c.130-200 A.D.)
“Siya na, buhat pa sa walang pasimula, ay tinatawag/kinikilala sa araw na ito na Anak” Mathetes to Diognetus kab.11 p.29
“sa pamamagitan ng kaniyang bugtong na Anak na si Jesucristo” The Martyrdom of Polycarp kab.20 p.43
“Si Jesucristo… na kapuwa Anak ng tao at Anak ng Dios” Ignatius’ Letter to the Ephesians kab.20 p.58 (Hindi natin alam kung kailan isinulat ito ni Ignacio, alagad ng apostol na si Juan, nguni't siya'y namatay noong 107 o 116 A.D.)
Ipinahayag ni Jesus na siya ang anak ng Dios. Epistle of Barnabas kab.7 p.141 (c.70-130 A.D.) Tingnan din ang kab.5 p.139,140, kab.12 p.145
“Dios at Ama ng ating Panginoong Jesucristo, at si Jesucristo rin, na siyang Anak ng Dios,…” The Letter of Polycarp to the Philippians kabanata 12 p.35. Hindi natin alam kung kailan ito isinulat ni Policarpo, nguni't siya'y pinatay bilang martir noong 155 A.D. Si Ireneo, na sumulat noong 182-188 A.D., ay bumanggit sa Letter to the Philippians ni Policarpo sa Against Heresies ni Ireneo aklat 3 kab.3.4 p.416.
“Si Cristo, na tinawag na Anak ng Dios bago pa ang mga panahon, … upang tayo'y linisin niya sa pamamagitan ng kaniyang dugo, … na iniharap tayo bilang mga dalisay na anak sa kaniyang Ama.” Ireneo ng Lyon (182-188 A.D.) sa Fragment 39 p.575
Sumampalataya ba Sila na si Jesus ay Dios?
Ang tunay na usapin dito ay kung itinuring nga o hindi ng mga unang Cristiano na si Jesus ay Dios. Narito ang katibayan na gayon nga ang kanilang paniniwala:
Ignacio (namatay noong 107 o 116 A.D.) ay madalas sumulat tungkol kay Cristo bilang Dios. Halimbawa, sumulat siya tungkol sa “dugo ng Dios” sa kabanata 1 ng kaniyang sulat sa mga taga Efeso.
Si Mathetes kay Diogneto (c.130-200 A.D.), isang alagad ng mga apostol, sa kaniyang Mathetes to Diognetus kabanata 7 ay sumulat tungkol kay Cristo na sinugo bilang Hari, Dios, tao, at tagapagligtas.
Justino Martir (c.138-165 A.D.)
“Ang Verbo ng Karunungan, na siya rin ang Dios na ito na ipinanganak ng Ama ng lahat ng bagay, …” Dialogue with Trypho kab.61. Tingnan ang kab.55,56,59,62-64,66,74-78.
Melito ng Sardis (namatay noong 180 A.D.) ay nagsabi tungkol sa pagkapako sa krus na “ang Dios ay pinaslang”.
Teofilo, obispo ng Antioquia (168-181/188 A.D.) “Sapagka't ang banal na kasulatan mismo ang nagtuturo sa atin na sinabi ni Adan na narinig niya ang tinig. Nguni't ano pa ang tinig na ito kundi ang Verbo ng Dios, na siya ring kaniyang Anak?” Letter to Autolycus aklat 2 kab.22.
Ireneo ng Lyon (182-188 A.D.) ay sumulat sa Irenaeus Against Heresies aklat 3 kab.19.2 p.449, “Si Jesus ay siya rin, sa kaniyang sariling karapatan, ...Dios, at Panginoon, ...”
Maging ang mga kaaway ng Cristianismo ay sumasaksi na sinamba ng mga Cristiano si Jesus bilang Dios.
Plinio ang Nakababata (gobernador at mang-uusig ng mga Cristiano noong 112 A.D., na sumusulat kay Emperador Trajano) “Sila [ang mga Cristiano] ay may kaugaliang magtipon sa isang takdang araw bago magliwanag, at sila'y nag-aawitan nang salitan ng isang himno kay Cristo, na gaya sa isang dios, at nagbibigkis sa kanilang sarili sa pamamagitan ng isang taimtim na sumpa, na hindi gagawa ng anomang masamang gawa…”
Luciano (manunudyong manunulat ng ikalawang siglo) “Ang mga Cristiano, alam mo, ay sumasamba hanggang sa araw na ito sa isang tao - ang tanyag na taong nagpasimula ng kanilang bagong mga seremonya, at ipinako sa krus dahil doon…Nakikita mo, ang mga ligaw na nilalang na ito…” (Death of Peregrine 11)
Ito'y mahalaga, sapagka't isang opisyal na pagsisiyasat ng Roma ang nagpapahayag na sinamba ng mga Cristiano si Cristo bilang Dios noon pa mang 112 A.D.
T: “Sa madaling salita, sa paglipas ng panahon, ang apokaliptikong paniniwala sa pagkabuhay na maguli ng katawan ay nababago at nagiging aral ng kawalang-kamatayan ng kaluluwa. Ang lumilitaw ay ang paniniwala sa langit at impierno, isang paniniwalang hindi masusumpungan sa mga aral ni Jesus o ni Pablo, kundi inimbento sa mga huling panahon ng mga Cristianong nakaunawang ang kaharian ng Dios ay hindi kailan man darating sa lupang ito. Ang paniniwalang ito ay naging karaniwang aral ng mga Cristiano, magpakailan man.” Jesus, Interrupted p.266
S: Muli kong binasa ang mga bahaging nakapalibot sa siping ito upang matiyak na wasto ang aking pagkaunawa, na naniniwala si Ehrman na ang mga unang Cristiano ay hindi sumampalataya sa langit o sa impierno. Medyo malabo kung sinasabi rin o hindi ni Ehrman na inimbento rin ng mga huling Cristiano ang kawalang-kamatayan ng kaluluwa, nguni't alin man doon, sinasabi niya na ang mga ito'y hindi kilala ni Jesus, ni Pablo, o marahil ng mga unang Cristiano.
Marahil ay hindi ako dapat nabigla, nguni't ako'y nabigla sa wari'y kamangmangan ng sinabi ng sinasabing dalubhasang ito sa Bagong Tipan. Pag-usapan muna natin ang kawalang-kamatayan ng kaluluwa. Noon pang bago ang panahon ni Moises, ang mga Egipcio ay nag-embalsamo ng kanilang mga bangkay bilang mga momya, sapagka't sila'y naniniwala sa kawalang-kamatayan ng kaluluwa. Ang mga sinaunang Sumerio, sa kanilang alamat tungkol kina Inanna at Dumuzi, ay nagpakita ng tinatanggap na paniniwala sa kawalang-kamatayan ng kaluluwa. Gayon din, ang tula ng Dilmun ng mga Sumerio, na pinetsahan mula 2400 B.C., ay bumabanggit ng isang dakong kinaroroonan ng mga dios, na tinatawag na Dilmun, na tinatahanan ng mga dios at ni Ziusudra, isang taong nagtamo ng kawalang-kamatayan. Maraming kasulatang Judio bago si Jesus, kasama ang 2 Macabeo 12:44 at ang 1 Enoc, ang nagsasalita tungkol sa mga patay na may malay. Sa Matandang Tipan, sa Isaias 53:8-9, ang nagbabatang lingkod ay inihiwalay sa lupain ng buhay at “ginawa nila ang kaniyang libingan na kasama ng masama”, gayon ma'y sa 53:10 “makikita niya ang kaniyang lahi, kaniyang pahahabain ang kaniyang mga kaarawan”. Maging ang 1 Corinto, isang aklat na tinatanggap ni Ehrman na isinulat ni Pablo, ay may isang buong kabanata tungkol sa pagkabuhay na maguli ng mga patay (kabanata 15). Tinatalakay rin niya ang ating kawalang-kamatayan sa 2 Cor 5:1-8. Maging ang mga Gnostikong pinakamamahal ni Ehrman ay naniwala sa isang buhay sa kabilang buhay na lampas sa sanglibutan at hindi materyal, para sa mga taong espirituwal.
Tungkol naman sa langit at impierno, ang mga Griego at mga Romano ay may Elysian fields para sa mga mapalad, at Tartaro para sa mga sinumpa. Ang mga kasulatang Judio bago si Cristo, gaya ng 1 Enoc, ay nagsasaysay ng dalawang bahagi ng Sheol (ang libingan): bilangguan para sa masasama, at paraiso para sa mga matuwid. Si Jesus sa mga Evangelio ay lalong madalas pang nagsalita tungkol sa Impierno kay sa Langit. Kawili-wili na ginamit ni Jesus ang kilalang katawagang “paraiso” sa pakikipag-usap sa magnanakaw sa krus. Binabanggit ng 1 Pedro 3:19 ang mga espiritung nasa bilangguan.
Bilang buod, maraming pagano ang naniwala sa kawalang-kamatayan ng kaluluwa at sa isang anyo ng Langit at Impierno. Ang mga Judio bago si Cristo ay naniwala sa isang bilangguan at isang paraiso. Ang mga unang sulat ni Pablo ay nagturo ng kawalang-kamatayan, ng langit at ng impierno. Maging ang mga Gnostiko ay naniwala sa isang hindi materyal na buhay sa kabilang buhay para sa kanilang sarili. Gayon ma'y, sa di-kapani-paniwalang paraan, inaangkin ni Ehrman na ang kawalang-kamatayan ng kaluluwa at ang isang langit at impiernong walang katawan ay “mga huling imbento” ng mga Cristiano.
T: Bukod sa mga manuskrito ng Biblia, anong katibayan ang mayroon na ang mga unang Cristiano ay naniwalang si Jesus ay namatay bilang pantubos dahil sa ating mga kasalanan?
S: Bagaman ang pasanin ng pagpapatunay ay nasa mga nagpaparatang ng pagkasira ng teksto na magharap ng anomang katibayan sa kanilang paratang, narito ang katibayan mula sa mga unang manunulat na Cristiano na ang mga unang Cristiano ay naniwalang si Jesus ay namatay bilang pantubos upang tubusin ang ating mga kasalanan.
“kung gaano kahalaga sa Dios ang dugong yaon [ni Jesus], na, palibhasa'y nabuhos dahil sa ating kaligtasan, ay naglagay ng biyaya ng pagsisisi sa harap ng buong sanglibutan.” 1 Clement kab.7 p.7 (96-98 A.D.)
“Ibinigay ang kaniyang sariling Anak na pantubos sa atin…” Mathetes to Diognetus kab.8 p.28 (c.130-200 A.D.)
“…Panginoong Jesucristo, na dahil sa ating mga kasalanan ay nagbata hanggang sa kamatayan, [nguni't] ‘na siyang muling ibinangon ng Dios mula sa mga patay, na kinalag ang mga tali ng libingan.’” Letter from Polycarp to the Philippians kab.1 p.33 (Si Policarpo ay pinatay bilang martir noong c.155 A.D.)
Tingnan ang www.BibleQuery.org/History/ChurchHistory/WhatEarlyChristiansTaughtOnDoctrine.html (o .docx) para sa mga sipi bago ang 325 A.D. mula kina Melito ng Sardis (170-180 A.D.), Clemente ng Alejandria (193-217/220 A.D.), Tertuliano (198-220 A.D.), Hipolito (225-235/6 A.D.), Cipriano ng Cartago (c.246-258 A.D.) at Atanasio (318 A.D.). Mayroon ding iba pang mga sipi tungkol sa pagbabata ni Jesus dahil sa atin at sa kaniyang pagkamatay dahil sa atin.
T: Bukod sa mga manuskrito ng Biblia, anong katibayan ang mayroon na ang mga unang Cristiano ay naniwalang si Jesus ay nagbangon mula sa mga patay?
S: Ang pasanin ng pagpapatunay ay nasa mga nag-aakalang ang mga ito'y mga dagdag sa Biblia, na sila'y magpakita ng anomang katibayan na ito'y idinagdag nang lumaon. Gayon man, narito ang katibayan mula sa mga unang manunulat na Cristiano na ang mga unang Cristiano ay naniwalang si Jesus ay nagbangon mula sa mga patay.
“Isaalang-alang natin, mga minamahal, kung paanong patuloy na pinatutunayan sa atin ng Panginoon na magkakaroon ng pagkabuhay na maguli sa hinaharap, na doo'y ginawa niyang pangunahing bunga ang Panginoong Jesucristo sa pagbangon sa kaniya mula sa mga patay.” 1 Clement kab.24 p.11 (96-98 A.D.)
Si Jesus ay nagbangon mula sa mga patay. Epistle of Barnabas kab.15 p.147 (c.70-130 A.D.)
“…Panginoong Jesucristo, na dahil sa ating mga kasalanan ay nagbata hanggang sa kamatayan, [nguni't] ‘na siyang muling ibinangon ng Dios mula sa mga patay, na kinalag ang mga tali ng libingan.’” Letter from Polycarp to the Philippians kab.1 p.33 (Si Policarpo ay pinatay bilang martir noong c.155 A.D.)
“Si Jesucristo, … sa kaniyang pagbabata at sa kaniyang pagkabuhay na maguli.” Ignatius’ Letter to the Ephesians kab.20 p.57
Ang kapanganakan, pagbabata, at pagkabuhay na maguli ni Jesus. Ignatius’ Letter to the Magnesians kab.11 p.64
Ireneo, Against Heresies 5:7:1. (182-188 A.D.) “Sa gayon ding paraan, kung gayon, na si Cristo ay nagbangon sa sustansiya ng laman at itinuro sa kaniyang mga alagad ang tanda ng mga pako at ang butas sa kaniyang tagiliran (ang mga ito nga'y mga tanda ng lamang yaon na nagbangon mula sa mga patay), gayon din “tayo ay kaniyang ibabangon,” sinasabi, “sa pamamagitan ng kaniyang sariling kapangyarihan.”
T: Inaakala ng ilang liberal na kritiko na bagaman pito sa mga sulat ni Pablo ay mula sa iisang may-akda (Roma, 1 at 2 Cor, Gal, Fil, 1 Tes, Flm), sinasabi nila na pitong iba pang sulat ay mula sa ibang mga may-akda (Efe, Col, 2 Tes, 1 at 2 Tim, Tit, at Heb). Mangyari pa, hindi inaangkin ng Hebreo na ito'y isinulat ni Pablo.
S: May apat silang dahilan sa paggawa ng mga pahayag na ito. Nguni't wala isa man sa mga dahilang ito ang makatatayo.
Haba ng mahahabang pangungusap (Efe at Col): Ang orihinal na Griego ng Bagong Tipan ay walang bantas, kaya't mahirap tayahin ang haba. Nguni't ipagpalagay man na walang anomang alinlangan ang mga iskolar, ang Efeso 1:3-6, 1:7-10, at 1:11-12, at 13-14 ay hindi isa kundi apat na pangungusap, ayon sa The Greek New Testament nina Aland at iba pa, ika-4 na binagong edisyon (1998). Gayon din ang sinasabi ng Nestle-Aland Novum Testamentum Graece (1993). Kailan man ay hindi ibinigay ni Ehrman ang pinagkunan kung bakit sinabi niya nang may katiyakan na ito'y iisang pangungusap lamang. Gayon man, 23 taon bago nito, ang ika-3 edisyon ng 1975 ng The Greek New Testament nina Aland at iba pa ay nagpakita sa mga ito bilang iisang pangungusap, kaya't hinuhulaan ko na ginamit ni Ehrman ang lalong matanda at lipas nang edisyon. Gayon ma'y muli, ang orihinal na Griego ay walang bantas, kaya't ang pagtatayo ng isang pangangatuwiran batay sa kung saan inaakala ng mga tao sa huling bahagi ng ika-20 siglo na dapat ilagay ang mga tuldok, bago pa nila binago ang kanilang isip, ay isang mahinang pangangatuwiran sa pinakamabuti nang kalagayan.
Karaniwang haba ng pangungusap (Efe at Col): Sa paraan ng paghahati ng mga makabagong iskolar sa mga pangungusap, ang karaniwang haba ng pangungusap sa Efeso at Colosas (37.3 at 35.2 salita, ayon sa pagkakasunod) ay lalong mahaba kay sa karaniwang haba ng pangungusap sa ibang mga aklat (25.8, 23.4, 26.0, 21.7, 26.7, 29, 31.7, 22.7, 23.2, 24.2, at 25.8) para sa iba pang mga sulat ni Pablo ayon sa pagkakasunod. Gayon man, ang karaniwang haba ng pangungusap ay 35.8, 35.6, at 32 salita sa Roma 1-5, 1 Cor 1, at 2 Cor 6-10, ayon sa pagkakasunod. Kaya't kakaunti ang pagkakaiba sa pagitan ng lalong maiikli nguni't malalalim na aklat ng Efeso at Colosas, at ng Roma 1-5, 1 Corinto 1, at 2 Corinto 6-10.
Ibang mga salita (2 Tes, 1, 2 Tim, Tit): Maaaring tingnan ng isang tao ang aking mga sinulat tungkol sa mga manuskrito ng Bagong Tipan, sa mga kulto, at sa pakikipag-ugnayan sa Dios, at gamitin ang gayon ding paraan upang ipasiya na ako'y tatlong magkakaibang tao. Gumagamit ang mga tao ng iba't ibang salita kapag tinatalakay ang iba't ibang paksa. Kapag may iba't ibang mapagpipiliang salita lamang para sa iisang bagay, at iba't ibang salita ang pinipili, maaaring maging makabuluhan ito. Halimbawa, sa mga naunang sulat sa buong mga iglesia ay lalong maraming pangalan ang binabanggit. Kaya't dapat bang alisin ang mga pangalan sa pagbilang? Sa mga sulat pastoral ay binabanggit ni Pablo ang ina at lola ni Timoteo, at ang paghirang nina Timoteo at Tito sa matatanda at mga diakono; kaya't dapat bang alisin ang mga pagtalakay na ito? Nang ang pag-uusig ay naganap na nang kaunting panahon, lalong nagsasalita si Pablo tungkol sa pag-aalaga sa mga babaing bao sa mga sulat pastoral kay sa mga naunang sulat. Kaya't dapat bang alisin ito? – at iba pa.
Paglalarawan sa pananampalataya: Sinasabi na ang pananampalataya ay nangangahulugan ng mapagtiwalang pagtanggap sa kamatayan ni Cristo sa mga naunang sulat ni Pablo, at ng isang kalipunan ng mga paniniwala at mga aral o dogma sa mga huling sulat. Ang totoo, ito'y nangangahulugan ng dalawang bagay na ito sa dalawang pangkat ng mga sulat. Ito'y nangangahulugan ng isang kalipunan ng mga paniniwala at mga aral sa Gal 1:23; Efe 4:5; Efe 4:13
Ito'y nangangahulugan ng pagtanggap sa kamatayan ni Cristo sa 2 Tim 1:5; 2 Tim 3:15; Tit 3:15
Pananampalataya na nangangahulugan ng mga paniniwalang doktrinal sa mga naunang sulat ni Pablo
Gal 1:23 “Datapuwa't kanila lamang naririnig: ‘Siya na dating umuusig sa atin ay ngayo'y ipinangangaral ang pananampalataya na dati niyang iginigiba.’”
Efe 4:5 “Isang Panginoon, isang pananampalataya, isang bautismo”
Efe 4:13 “Hanggang abutin nating lahat ang pagkakaisa ng pananampalataya, at ng pagkakilala sa Anak ng Dios, hanggang sa maging taong sakdal,”
Pananampalataya na nangangahulugan ng mapagtiwalang pagtanggap sa mga huling sulat ni Pablo
2 Tim 1:5 “Nang maalaala ko ang pananampalatayang tapat na nasa iyo; na unang nanahan sa iyong lolang si Loida, at sa iyong inang si Eunice; at, natitiyak ko, na nasa iyo rin.”
2 Tim 3:15 “na makapagpapadunong sa iyo sa ikaliligtas sa pamamagitan ng pananampalataya na kay Cristo Jesus.”
Tit 3:15 “Batiin mo ang nagsisiibig sa amin sa pananampalataya.”
Ang pananampalataya ay maaaring unawain sa alin man o sa dalawang paraan
1 Cor 15:1-2,14,17 “Ngayo'y ipinakikilala ko sa inyo, mga kapatid, ang evangelio na sa inyo'y aking ipinangaral, na inyo namang tinanggap, na rito'y nagsisitayo naman kayo, Na sa pamamagitan din naman nito ay ligtas kayo, kung matibay ninyong iingatan ang salita na sa inyo'y aking ipinangaral, maliban na kung kayo'y nagsisampalataya nang walang kabuluhan. (14) At kung si Cristo ay hindi muling binuhay, ay walang kabuluhan nga ang aming pangangaral, wala ring kabuluhan ang inyong pananampalataya. Oo, at kami ay nasumpungang mga saksing bulaan ng Dios; sapagka't kami ay nagsisaksi tungkol sa Dios na kaniyang muling binuhay si Cristo. … (17) At kung si Cristo ay hindi muling binuhay, ay walang kabuluhan ang inyong pananampalataya...” (Binibigyang-diin nito ang mga aral tungkol sa pagkabuhay na maguli ni Cristo, gayon din ang tungkol sa kamatayan ni Cristo.)
Gal 3:7 “ang mga sa pananampalataya”
Gal 3:12 “ang kautusan ay hindi sa pananampalataya”
Gal 3:23 “bago dumating ang pananampalataya”
Efe 1:15 “nang aking mabalitaan ang pananampalataya na nasa inyo sa Panginoong Jesus”
Efe 2:8 “sa biyaya kayo'y iniligtas sa pamamagitan ng pananampalataya”
2 Tim 2:18 “nangagsilihis sa katotohanan. … at ginugulo ang pananampalataya ng ilan”
Tit 1:4 “anak ayon sa pananampalataya ng lahat”
Kaya't hindi nagsikap ang may-akda na magpakita ng anomang batayan sa paghihiwalay ng mga sulat ni Pablo, maliban sa pagdulog sa mga kritikong iskolar, na hindi nakapagpakita nang matagumpay ng anomang batayan ng pagkakaiba. Datapuwa't hindi sapat na ipakitang may mga pagkakaiba; bagkus kailangang ipakita na may mga pagkakaibang higit sa inaasahan, yamang iba ang mga tumatanggap ng sulat, iba ang mga paksa, at huling panahon na ng buhay ni Pablo.
T: Ano ang kritisismong biblikal sa mga Evangelio? Ano ang kahulugan ng kritisismong pangteksto? Ano ang pagkakaiba ng mataas na kritisismo at ng mababang kritisismo? Alin sa mga uring ito ang tinatanggap ngayon?
S: May dalawang anyo ang kritisismong pangteksto: tinatawag na mababa at mataas. Titingnan muna natin kung paano nauugnay ang mga ito sa Cristianismo at sa Biblia, at saka natin ilalapat ang gayon ding mga bagay sa Islam at sa Qur’an.
Ang mababang kritisismong pangteksto ng Biblia ay kumikilala na may mga pagkakaiba ng mga manuskrito sa kasulatan, at hinahanap nito ang pinakatumpak, yamang wala sa atin ang mga orihinal. Tayo'y lubhang nakatitiyak sa 97% ng bawa't salita ng Bagong Tipan, at ang karamihan sa natitira ay walang kabuluhang pagkakaiba ng isa o dalawang salita na hindi nagbabago ng kahulugan. Makikita ninyo ang mga hindi tiyak na bahagi sa gitna ng mga manuskrito ng Bagong Tipan sa www.biblequery.org. Hanapin ang mga Tanong at Sagot sa bawa't aklat, at sa ibaba ay may kawing patungo sa mga pagkakaiba ng mga manuskrito. Halimbawa, ang mga pagkakaiba sa Mateo ay nasa www.biblequery.org/Matthew Manuscripts.html (o .doc).
Ang mataas na kritisismong pangteksto ng Biblia ay para sa mga mapag-alinlangang nagtatanong kung aling mga aklat o mga bahagi ang dapat mapasama sa kasulatan. Iba ang paglapit ng mga Cristiano sa mga pagkakaiba ng kasulatan kay sa mga Muslim, sapagka't sa mga Cristiano ay ang kahulugan ang mahalaga, hindi ang bawa't salita. Nguni't sa mga Muslim ay ang bawa't salita at katinig ang mahalaga.
Ang daigdig ng Islam ay may mababa at mataas na kritisismong pangteksto rin.
Ang mababang kritisismong pangteksto ng Qur’an ay ang pagtatanong kung ang Warsh o ang Hafs ang pinakamalapit na Arabe sa orihinal na binigkas. Narito ang anyo ng “mababang kritisismong pangteksto” para sa Qur’an. Mahigit sa 15,000 pahina ng matandang teksto ng Koran ang natuklasan sa Yemen. Ayon sa isang lathala sa Atlantic Monthly ng Enero 1999 (p.43-56): “Ang ilan sa mga pahinang pergamino sa nasumpungang kayamanan sa Yemen ay wari'y nagmula pa sa ikapito at ikawalong siglo A.D., o sa unang dalawang siglo ng Islam -- sa ibang salita, ang mga ito'y mga piraso ng marahil ay pinakamatatandang Koran na umiiral. Higit pa rito, ang ilan sa mga pirasong ito ay nagbunyag ng maliliit nguni't kawili-wiling paglihis sa karaniwang teksto ng Koran. Ang gayong mga paglihis, bagaman hindi kagulat-gulat sa mga mananalaysay ng teksto, ay nakababahalang salungat sa ortodoksong paniniwala ng mga Muslim na ang Koran, ayon sa pagkarating nito sa atin ngayon, ay talagang ang sakdal, walang-panahon, at di-nagbabagong Salita ng Dios.” Makikita ninyo ang ilan sa mga pagkakaibang ito sa www.QuranText.org
Mataas na kritisismong pangteksto ng Qur’an: Narito ang dalawang karaniwang halimbawa, at isang nangingibabaw.
Si ‘Ubai bin Ka’b, isa sa mga kalihim ni Mohammed, ay may labis na mga sura, at wala sa kaniya ang humigit-kumulang 12 sura na nasa Qur’an ngayon (The Fihrist p.61 talababa 43-48). Si Abu Musa, ng Basra, ay may teksto ring katulad ng kay ‘Ubai. (Suyuti, Itqan I, p. 65; Ibn Abi Dawud, Masahif, pp. 180-181, gayon din si Noeldeke, Geschichte des Quran's, pp. 33-38.)
Ang Sura 114 ay wala sa bersiyon ni Ibn Mas’ud (The Fihrist p.57). Si Ibn Mas’ud ay isang pansariling kalihim ni Mohammed. Sinabi ni Mohammed sa ibang mga tao na pag-aralan ang Qur’an mula kay Ibn Mas’ud at sa tatlo pang iba. (Bukhari tomo 6 blg.521). Ang pagkawala ng mga Sura 113 at 114 ay hindi nagkataon lamang. Iniuulat na sinabi ni Ibn Mas’ud, “Ang dalawang Sura na pang-anting-anting [113, 114] ay hindi bahagi ng Aklat ng Dios!” [www.answering-islam.org/Quran/Text/distortion.html]
Ang tinatawag ng mga Muslim na mga talatang Satanico ay nasa Sura 53. Ayon sa mga sumusunod na pinagkunan, orihinal na binigkas ni Mohammed ang Sura 53:19-20 nang ganito: “Nakita na ba ninyo si Lat, at si ‘Uzza, At ang isa pa, ang ikatlo (diosa), si Manat? Ang mga ito ang mga dakilang tagak (mga tagapamagitan) Na ang pamamagitan ay dapat asahan.” (orihinal) laban sa “Nakita na ba ninyo si Lat, at si ‘Uzza, At ang isa pa, ang ikatlo (diosa), si Manat? Ano! Sa inyo ang lalake, At sa kaniya, ang babae? Narito, ito nga'y Isang paghahating Lubhang di-makatarungan.”
Narito ang mga naunang manunulat na Muslim na nagtala nito.
Si Al-Wahidi/Wakidi (namatay noong 207/823 A.D.) ay sumulat ng Asbab al-Nozul.
Si Ibn Sa’ad/Sa’d (namatay noong 230/845 A.D.), ay nakababatid sa akda ni al-Wahidi, nguni't siya mismo ay isang manunulat ng talambuhay na sumulat ng 15-tomong Kitab al Tabaqat al Kabir.
Si Ibn Isaq/Ishaq (namatay noong 145/767 o 151/773 A.D.) ay isang Sunning Shafi’ita na nang lumaon ay nagtatag ng sarili niyang paaralang hindi nagtagal. Sumulat siya ng Sirat Rasullallah (Ang Buhay ng Propeta ni Allah)
Si Ibn Jarir al-Tabari (namatay noong 923 A.D.) ay isang Sunning Shafi’ita na sumulat ng 38-tomong Islamikong Kasaysayan ng sanglibutan hanggang 915 A.D. Siya'y binigyan ng titulong “ang sheikh ng mga tagapagpaliwanag”. Sumusulat siya sa tomo 6 p.108-110,
Abu Ma’shar mula sa Chorassan (787-885 A.D.)
Ibn Abi Hatim
Ibn al-Mundhir
Ibn Hajar mula sa Asqalaan (773-852 A.H.)
Ibn Mardauyah
Musa ibn ‘Uqba
Ang tanyag na komentaryo ni Zamakhshari, sa Sura 22:52. (1070-1143 A.D.)
Ang unang anim ay ayon sa The Book of the Major Classes, na isinalin ni S. Moinul ‘Haq.
T: Bakit [diumano] walang kritisismong biblikal sa unang iglesia? O mayroon bang mga kritikong tanong at usapin, gaya ng ating nasusumpungan sa makabagong panahon, nguni't maliit lamang ang kahalagahan noon?
S: Hindi ito wala. Sasagutin nito ang tanong na yaon at ihahambing ito sa kalagayan sa Islam. Sa pagsagot sa tanong ay may tatlong bahagi: Ang malasakit ng mga unang Cristiano sa nilalaman ng kasulatan, ang kanilang malasakit sa katumpakan ng kasulatan, at kung ano ang ilang mahahalagang kritikong usapin na iba kay sa mga taglay natin ngayon.
1. Nilalaman ng kasulatan: Lubhang nabatid ng mga Cristiano ang kahalagahan ng nilalaman ng kasulatan nang ang erehe na si Marcion ay nagsimulang magkaroon ng sarili niyang Biblia. Si Marcion ay namatay noong humigit-kumulang 170 A.D. Narito ang damdamin ni Tertuliano tungkol dito. Pansinin na ang isang “espongha” ay ginamit na gaya ng ating makabagong pambura upang alisin ang tinta.
Tertuliano (205 A.D.) “Sapagka't sa pamamagitan ng larawan ng pagkapanatili ng isang tipan ng tao ay ipinagtatanggol niya ang tipang banal. ‘Kay Abraham nga at sa kaniyang binhi ay sinalita ang mga pangako. Hindi niya sinabing “sa mga binhi,” na gaya ng tungkol sa marami; kundi gaya ng tungkol sa iisa, “sa iyong binhi,” na ito'y si Cristo.’ Kahiya-hiya ang espongha ni Marcion! Nguni't tunay na walang kabuluhan ang pagtatagal sa kaniyang mga binura.” Five Books Against Marcion aklat 5 kab.4 p.435
2. Pagsasalin-salin ng kasulatan. Nagmalasakit din ang mga Cristiano sa katumpakan ng mga Kasulatan. Kinailangan nilang gawin ito, sapagka't ang mga hindi sumasampalataya ay maaaring (at talagang) magpalsipika ng ilang bagay. Narito ang ilang halimbawa.
Justino Martir (c.138-165 A.D.) ay nagsasabi na maling sinipi ng mga Judio ang Awit 96 sapagka't inalis nila ang pariralang “mula sa punong kahoy”. Ang totoo, si Justino ang nagkakamali rito, at ang Hebreong tekstong Masoretico ay walang “mula sa punong kahoy”. Dialogue with Trypho, a Jew kab.73 p.235
Justino Martir (c.138-165 A.D.) “Mga kaibigan ko, tinutukoy ko ngayon ang mga Kasulatan ayon sa pagkakapaliwanag ng Pitongpu; sapagka't nang sipiin ko ang mga ito noong una ayon sa pagkakataglay ninyo, sinubok ko kayo [upang matiyak] kung ano ang inyong kalooban.” Dialogue with Trypho, a Jew kab.87 p.268
Ireneo ng Lyon (182-188 A.D.) “ang pagpapaliwanag na ito [ng pitongpu] sa mga Kasulatang ito ay ginawa bago ang pagbaba ng ating Panginoon [sa lupa], at lumitaw bago pa lumitaw ang mga Cristiano-sapagka't ang ating Panginoon ay ipinanganak nang humigit-kumulang sa ikaapatnapu't isang taon ng paghahari ni Augusto; datapuwa't lalong maaga si Tolomeo, na sa ilalim niya ay ipinaliwanag ang mga Kasulatan;-[yamang ang mga bagay na ito ay gayon, sinasabi ko,] tunay na napatutunayang walang-hiya at mapangahas ang mga taong ito, na ngayo'y nagpapakita ng hangaring gumawa ng ibang mga salin, kapag sila'y aming pinabubulaanan mula sa mga Kasulatang ito, at sila'y aming pinipilit na sumampalataya sa pagdating ng Anak ng Dios.” Irenaeus Against Heresies aklat 3 kab.21.3 p.452
Caio (190-217 A.D.) ay nagsasabi na pangahas na pinalsipika ng mga erehe ang kasulatan. kab.3 p.602 “Datapuwa't tungkol sa mga taong yaon na nagmamalabis sa paggamit ng mga sining ng mga hindi sumasampalataya upang itatag ang kanilang sariling aral na erehe, at sa pamamagitan ng katusuhan ng masasama ay nagpapasama sa payak na pananampalataya ng mga banal na Kasulatan, ano pang kailangang sabihin na sila'y hindi malapit sa pananampalataya? Dahil dito ay pangahas nilang ipinatong ang kanilang mga kamay sa mga banal na Kasulatan, na sinasabing kanilang iwinasto ang mga ito. At na hindi ko sinasabi ito laban sa kanila nang may kasinungalingan, sinomang may ibig ay makapagtitiyak. Sapagka't kung sinoman ang pumiling tipunin at paghambingin ang lahat ng kanilang mga sipi, masusumpungan niya ang maraming di-pagkakatugma sa gitna ng mga ito. Ang mga sipi ni Asclepiades, sa paano man, ay masusumpungang salungat sa mga kay Teodoto. At maraming gayong sipi ang makukuha, sapagka't ang kanilang mga alagad ay lubhang masigasig sa pagsisingit ng mga pagwawasto, gaya ng tawag nila, samakatuwid baga'y ang mga pagpapasamang ginawa ng bawa't isa sa kanila. At muli, ang mga sipi ni Hermofilo ay hindi tumutugma sa mga ito; at tungkol naman sa mga kay Apolonio, ang mga ito'y hindi tumutugma kahit sa kanilang sarili. Sapagka't maaaring paghambingin ng isa ang mga inihanda nila noong una sa mga pinasama nang lumaon na may tanging layunin, at maraming di-pagkakatugma ang masusumpungan. At tungkol sa malaking kapangahasang nasasaklaw ng pagkakasalang ito, hindi maaaring hindi rin ito batid nila mismo. Sapagka't alin sa dalawa: hindi sila naniniwala na ang mga banal na Kasulatan ay idinikta ng Espiritu Santo, at sa gayo'y mga di-sumasampalataya; o inaakala nilang sila'y lalong marunong kay sa Espiritu Santo, at ano pa nga sila kundi mga inaalihan ng demonio? Ni hindi nila maikakaila na sa kanila ang krimen, yamang ang mga sipi ay isinulat ng kanilang sariling kamay; ni hindi nila tinanggap ang gayong mga sipi ng mga Kasulatan mula sa mga nagturo sa kanila noong una sa pananampalataya, at hindi sila makapagharap ng mga siping pinagkopyahan ng mga ito. At ang ilan sa kanila ay hindi man lamang nag-akalang dapat pang pasamain ang mga ito; kundi sa payak na pagtatakuwil sa kautusan at sa mga propeta dahil sa kanilang aral na walang kautusan at walang kabanalan, sa ilalim ng dahilang biyaya, sila'y lumubog sa pinakamalalim na kalaliman ng kapahamakan.”
Tertuliano (198-220 A.D.) ay nagsasabi na pinasama ng mga erehe ang kasulatan. On Prescription Against Heretics kab.17 p.251.
Origenes (235-245 A.D.) ay tumatalakay sa mga pagkakaiba ng manuskrito sa Homilies on Jeremiah homiliya 14 kab.3.1 p.137 at homiliya 16 kab.10.1. p.177
Origenes (235-245 A.D.) ay tumatalakay sa isang pagkakaiba sa Septuaginta sa Jeremias 16:17. Homilies on Jeremiah homiliya 16 kab.5.2 p.172
Origenes (c.227-240 A.D.) ay sumisipi sa Esther 4:22 (Septuaginta) bilang “sa Esther ng Septuaginta” Origen’s Commentary on John aklat 2 kab.7 p.330.
Metodio (270-311/312 A.D.) “Yamang maliwanag nga, at sumasaksi ang lahat, na ang mga ipinanganak sa pangangalunya ay umaabot sa kasakdalan, hindi natin dapat akalain na ang Espiritu ay nagtuturo tungkol sa mga paglilihi at mga kapanganakan, kundi marahil tungkol sa mga nagpapasama sa katotohanan, na, sa pagpapasama sa mga Kasulatan sa pamamagitan ng mga maling aral, ay nagluluwal ng isang karunungang di-sakdal at hilaw, na hinahaluan ng kanilang kamalian ang kabanalan.” Banquet of the Ten Virgins diskurso 2 kab.3 p.314
3. Mga kritikong usapin: Ang unang iglesia ay may ilang usaping iba kay sa makabagong iglesia. Ang mga pangunahing bagay para sa kanila ay kung paano iingatan ang kawan mula sa mabigat na pag-uusig, ang pagsagot sa mga pangangatuwiran ng iba't ibang uri ng pilosopiyang Griego, ang pagsagot sa hindi kukulangin sa tatlumpung iba't ibang pangkat na Gnostiko, at ang pagpapakita kung paanong ang paganismong Griego/Romano at iba pang uri ng paganismo ay kasinungalingan.
Ang Kalagayan sa Islam
Sa daigdig ng Islam, tingnan natin ang kritisismo sa Qur’an mula sa pinakaunang panahon, sa mga sumunod na iskolar, at sa ngayon.
Mula sa pinakauna, si ‘Aisha, isa sa mga asawa ni Mohammed, ay nagmalasakit sa katumpakan. Sura 2:238: Si Abu Yunus, ang pinalayang alipin ni ‘Aisha, ay sumulat ng isang sipi ng Qur’an para kay ‘Aisha. Ito'y medyo naiiba sa Sura 2:238. “Si Abu Yunus, ang pinalayang alipin ni ‘A’isha, ay nagsabi: Inutusan ako ni ‘A’isha (kalugdan nawa siya ni Allah) na sumulat ng isang sipi ng Qur’an para sa kaniya at nagsabi: Pagdating mo sa talatang ito: ‘Ingatan ang mga panalangin at ang panggitnang panalangin’ (2:238) ipaalam mo sa akin; kaya't nang dumating ako roon, ipinaalam ko sa kaniya at siya'y nagdikta sa akin (nang ganito): Ingatan ang panalangin at ang panggitnang panalangin at ang panalangin sa hapon, at tumayo kayong tunay na masunurin kay Allah. Sinabi ni ‘A’isha (kalugdan nawa siya ni Allah): Ganito ko ito narinig mula sa Sugo ni Allah (sumakaniya nawa ang kapayapaan at mga pagpapala ni Allah)” Sunan Nasa’i tomo 1 blg.475 p.340
Bukhari tomo 6 aklat 60 kab.9 blg.8 p.10 “Sinabi ni ‘Umar, ‘Ang aming pinakamahusay na mambibigkas ng Qur’an ay si Ubai at ang aming pinakamahusay na hukom ay si ‘Ali; at sa kabila nito, iniiwan namin ang ilan sa mga pahayag ni Ubai sapagka't sinasabi ni Ubai, “Hindi ko iniiwan ang anomang narinig ko mula sa Apostol ni Allah,” samantalang sinabi ni Allah, “Anomang talata (mga Pahayag) ang Aming pinawawalang-bisa o ipinalilimot ay pinapalitan Namin ng lalong mabuti o kahalintulad nito” … (2:106)’”
Ang Kalipunan ng Literaturang Islamiko noong Ikasampung Siglo na tinatawag na The Fihrist (p.62) ay nagsasabi, “Ayon sa pahayag ni Ubayy ibn Ka’b, ang kabuoang bilang ng mga talata ng Qur’an ay 6,210. Ang kabuoan ng mga surah ng Qur’an ayon sa pahayag ni ‘Ata ibn Yasar ay 114; ang mga talata nito ay 6,170, ang mga salita nito ay 77,439, at ang mga titik nito ay 323,015. Ayon sa pahayag ni ‘Asim al-Jahdari, may 113 surah. Ang kabuoang bilang ng mga talata ng Qur’an ayon sa sinabi ni Yahya ibn al-Harith al-Dhamari ay 6,226, samantalang ang mga titik nito ay 321,530.” [Sa orihinal na sipi ay isinulat nang buo sa salita ang mga bilang.]
Sa ngayon, ang Qur’an ay may humigit-kumulang 78,090 salitang Arabe; tingnan ang www.isos.org para sa iba pang detalye. Kung ihahambing sa 77,439 na salita, iyon ay pagkakaiba ng hindi kukulangin sa 651 salita.
Si ‘Ubai bin Ka’b, isa sa mga kalihim ni Mohammed, ay may labis na mga sura, at wala sa kaniya ang humigit-kumulang 12 sura na nasa Qur’an ngayon (The Fihrist p.61 talababa 43-48). Si Abu Musa, ng Basra, ay may teksto ring katulad ng kay ‘Ubai. (Suyuti, Itqan I, p. 65; Ibn Abi Dawud, Masahif, pp. 180-181, gayon din si Noeldeke, Geschichte des Quran's, pp. 33-38.)
Sa ngayon ay may dalawang karaniwang tekstong Arabe, na tinatawag na Warsh at Hafs, at sa ngayon ay wari'y walang gaanong pagkabahala sa maliliit na pagkakaiba. Nguni't sa kasaysayan ay nagkaroon ang mga Muslim ng lalong malaking pagkabahala sa lalong mabibigat na pagbabago sa teksto.
Narito ang mga halimbawa ng mga pagkakaiba ng Warsh at Hafs.
Sura 2:119 “at huwag kang magtanong!” (Salaysay ng Warsh. Pinagtibay ng Ministri ng mga Usaping Panrelihiyon at mga Kaloob ng Algeria) laban sa “at hindi ka tatanungin” (salaysay ng Hafs. King Fahd Complex .. Saudi Arabia) (www.QuranText.org/qiraat.html)
Sura 3:83 “kayo ay ibabalik” (Salaysay ng Warsh. Pinagtibay ng Ministri ng mga Usaping Panrelihiyon at mga Kaloob ng Algeria) laban sa “sila ay ibabalik” (salaysay ng Hafs. King Fahd Complex .. Saudi Arabia) (www.QuranText.org/qiraat.html)
Datapuwa't sa mga Cristiano ay ang mensahe ang mahalaga, hindi ang tiyak na mga salita. Kaya't, halimbawa, kung ang isang hukbo ay sumakop sa isang bayan at may maraming bihag na babae, ang dapat nilang itanong ay “paano ibig ng Dios na ako'y maging banal at kalugdan niya”, hindi “may alinlangan ba tungkol sa mga katinig”.
T: Sa BT, bakit tayo dapat sumampalataya sa Trinidad, yamang ang salita ay hindi masusumpungan sa Biblia?
S: Ang mga salitang “Matandang Tipan”, “Bagong Tipan”, “pagbabayad-sala”, at “Hapunan ng Panginoon” ay hindi rin masusumpungan sa Biblia, nguni't sumasampalataya rin tayo sa mga diwang yaon. Lalong mabuti na huwag makipagtalo tungkol sa mga salita, kundi tingnan kung ano ang itinuturo. Kung ang diwa ng Trinidad ay itinuturo sa Biblia, dapat tayong sumampalataya rito. Kung ang diwa ng Trinidad ay laban sa Biblia, hindi tayo dapat sumampalataya rito. Sang-ayon ba kayo?
Tungkol sa nasasaklaw ng diwa ng Trinidad, tingnan ang pagtalakay sa Mateo 28:19.
Bilang pansin para sa mga Mormon, ang katawagang “walang hanggang pagsulong” ay wala sa Aklat ni Mormon.
Bilang pansin para sa mga Muslim, bagaman ang Qur’an ay may mga katawagan para sa isa (wahed, wihdanea, ahd, fard, wahdo), ang salitang Tawheed, (pagkakaisa), isang pangunahing simulain ng teolohiya sa Islam, ay wala rin sa Qur’an mismo. Gayon man, kung paanong hindi ninyo magagamit ang katotohanang yaon upang patunayan o pabulaanan ang Tawheed sa mga Muslim, hindi rin ninyo magagamit ang pagkawala ng isang teknikal na salitang teolohiko sa Biblia bilang patunay o pagpapabulaan sa Trinidad. Ang iba pang mga diwang Muslim na wala sa Qur’an ay:
Hindi kailan man sinasabi ng Qur’an na si Ismael ang muntik nang ihain ni Abraham. Bagkus, bumabanggit ito ng isang anak na hindi pinangalanan.
Ang makabagong paniniwala ng mga Muslim na si Mohammed ay walang kasalanan ay wala sa Qur’an.
Para sa mga Muslim na Sunni, ang buong diwa ng Sunna, at ang pagsunod sa mga tinatanggap na hadith, na ang ilan ay kinikilala ng mga Muslim na nagkakasalungatan, ay wala sa Qur’an.
Ang paniniwala na dapat patayin ang mga hindi Muslim kung sila'y pumarito sa Mecca ay wala sa Qur’an.
Ang paniniwala na dapat palayasin ang mga Judio sa Mecca / Saudi Arabia ay wala sa Qur’an.
Para sa mga Muslim na Shi’ita, ang buong diwa ng mga Imam, at na ang tanging kailangan mong gawin ay sumunod sa Imam upang sumunod sa Dios, ay wala sa Qur’an. Mangyari pa, ang pagkamartir nina ‘Ali at Husain ay wala sa Qur’an.
Ni ang Biblia ni ang Qur’an ay walang katawagang “monoteismo”, nguni't ang hindi paggamit sa salitang yaon ay tiyak na hindi nagpapatunay na mali ang monoteismo.
T: Sa BT, saan natin nakuha ang katawagang “Trinidad”?
S: Ang unang taong nalalaman natin na gumamit ng katawagang Trinidad (Trias sa Griego) ay ang obispong si Teofilo ng Antioquia (168-181/188 A.D.) sa kaniyang Letter to Autolycus aklat 2 kab.15 p.101.
Clemente ng Alejandria ay nagsalita rin tungkol sa “Banal na Trinidad” sa The Stromata (193-202 A.D.) aklat 5 kab.14 p.468
Tertuliano (c.213 A.D.) ang ikalawang may tala tayong gumamit ng katawagang “Trinidad” (Trinitas sa Latin), sa kaniyang sulat na Against Praxeas.
Hipolito (225-235/6 A.D.) sa Against the Heresy of One Noetus ay nagsasabi, “At sa pamamagitan nito ay ipinakilala niya na ang sinomang magkulang sa alin man sa mga ito ay nabigo sa sakdal na pagluluwalhati sa Dios. Sapagka't sa pamamagitan ng Trinidad na ito ay niluluwalhati ang Ama.”
Origenes (225-254 A.D.) ay bumabanggit sa Trinidad sa Commentary on John aklat 6 kab.17 p.366.
Novaciano (250/254-256/7 A.D.) mula sa Roma ay sumulat ng isang aklat na may 32 kabanata, ang Treatise on the Trinity.
Cipriano ng Cartago (256 A.D.), matapos sipiin ang pananalita ni Jesus sa Mateo 28:18-19, ay nagsasabi, “Ipinahihiwatig niya [ni Jesus] ang Trinidad, na sa sakramento nito ay dapat bautismuhan ang mga bansa.” Letters of Cyprian Sulat 72 kab.5 p.380.
Si Firmiliano ng Cesarea sa Capadocia, sa kaniyang sulat kay Cipriano ng Cartago (256 A.D.), ay bumabanggit sa Trinidad. Epistles of Cyprian Sulat 74 kab.11 p.393
Obispo Munnulo ng Girba ay bumabanggit sa Trinidad at sumisipi sa Mateo 28:19 “…sa pangalan ng Ama, at ng Anak, at ng Espiritu Santo” The Seventh Council of Carthage (258 A.D.) p.567
Eucracio, Obispo ng Thenae, ay sumisipi sa Mateo 28:19 “…sa pangalan ng Ama, at ng Anak, at ng Espiritu Santo”. The Seventh Council of Carthage (258 A.D.) p.568
Gregorio Taumaturgo (240-265 A.D.) sa A Declaration of Faith p.7 ay bumabanggit sa Ama at sa Anak, at bumabanggit siya sa “Trinidad” nang tatlong ulit.
A Sectional Statement of Faith (c.240-265 A.D.) (marahil ay ni Gregorio Taumaturgo, nguni't hindi ito sinasabi) ay bumabanggit sa Trinidad sa kab.5 p.41; kab.7 p.42; kab.18 p.45; kab.20 p.45
Dionisio ng Alejandria (246-265 A.D.) ay bumabanggit sa Trinidad sa pangalan nang dalawang ulit sa Letter 4 kab.8 p.93.
Dionisio, obispo ng Roma (259-269 A.D.) “Sapagka't tunay na batid ng mga ito [mga tunay na alagad] nang wasto na ang Trinidad ay ipinahahayag sa banal na Kasulatan, datapuwa't ang aral na may tatlong dios ay hindi itinuturo ni sa Matanda ni sa Bagong Tipan.” Dionysius of Rome Against the Sabellians (ANF tomo 7) kab.1 p.365
Metodio (270-311/312 A.D.) “Sapagka't ang kaharian ng Ama, ng Anak, at ng Espiritu Santo ay iisa, gaya ng iisa ang kanilang sustansiya at iisa ang kanilang paghahari. Kaya naman, sa iisa at gayon ding pagsamba, sinasamba namin ang iisang Pagka-Dios sa tatlong Persona, na umiiral nang walang pasimula, hindi nilalang, walang katapusan, at walang kahalili. Sapagka't kailan man ay hindi titigil ang Ama sa pagiging Ama, ni ang Anak sa pagiging Anak at Hari, ni ang Espiritu Santo sa pagiging siya ayon sa sustansiya at pagka-persona. Sapagka't walang anomang bahagi ng Trinidad ang magdurusa ng pagkabawas, maging tungkol sa kawalang-hanggan, o sa pakikisama, o sa paghahari.” Oration on Psalms kab.5 p.397. (Tingnan din ang The Banquet of the Ten Virgins diskurso 8 kab.10 p.338 at kab.11 p.339)
Alejandro ng Alejandria (313-326 A.D.) ay nagsasabi na sa ikatlong araw pagkatapos ng kaniyang kamatayan ay nagbangon si Jesus, na nagdala sa atin ng pagkakilala sa Trinidad. Epistles on the Arian Heresy Sulat 5 p.302
Halos-tahasang pagbanggit kay Justino Martir (ang kaniyang First Apology 147-151 A.D.) “…at sa makatuwirang paraan ay sinasamba namin siya [si Jesus], palibhasa'y natutuhan namin na siya ang Anak ng tunay na Dios mismo, at siya'y aming kinikilala sa ikalawang dako, at ang Espiritu ng hula sa ikatlo, at aming patutunayan.” First Apology of Justin Martyr kab.13 p.166-167
Halos-tahasang pagbanggit kay Atenagoras (177 A.D.) “Sino nga, kung gayon, ang hindi manggigilalas na marinig na ang mga taong nagsasalita tungkol sa Dios Ama, at sa Dios Anak, at sa Espiritu Santo, at nagpapahayag kapuwa ng kanilang kapangyarihan sa pagkakaisa at ng kanilang pagkakaiba sa kaayusan, ay tinatawag na mga ateista? Ni ang aming aral tungkol sa likas na pagka-Dios ay hindi natatakdaan sa mga bagay na ito; kundi kinikilala rin namin ang karamihan ng mga anghel at mga ministro,…” A Plea for Christians kab.10 p.133
Halos-tahasang pagbanggit kay Pedro ng Alejandria (306,285-311 A.D.) (bahagi) “ang Maylalang at Panginoon ng bawa't nilalang na nakikita at di-nakikita, ang bugtong na Anak, at ang Verbo na kasamang walang hanggan ng Ama at ng Espiritu Santo, at may gayon ding sustansiya na kasama nila, ayon sa kaniyang likas na pagka-Dios, ang ating Panginoon at Dios, si Jesucristo,…” piraso 5 p.282
Kongklusyon: Ang mga pagbanggit na ito, mula sa Antioquia, Roma, Alejandria at iba pang mga dako, ay nagpapakita na ang katawagang “Trinidad” ay laganap na mahigit sa isang daang taon bago ang Konsilyo sa Nicea noong 325 A.D.
Bilang pansin, isang “halos-tahasang pagbanggit” ay na bagaman si Ignacio (namatay noong 107 o 116 A.D.), ang alagad ni Juan na apostol, ay hindi gumagamit ng katawagang “Trinidad”, madalas niyang tawaging Dios si Jesus. Sa Second Letter of Ignatius to the Ephesians kabanata 9, sinasabi niya, “At kayo'y inihahanda sa pagtatayo ng Dios Ama, at kayo'y itinataas sa kaitaasan sa pamamagitan ng kasangkapan ni Jesucristo, na siyang krus; at kayo'y hinihila ng lubid, na siyang Espiritu Santo; at ang inyong kalo ay ang inyong pananampalataya, at ang inyong pag-ibig ay ang daang patungo sa kaitaasan sa Dios” (Ante-Nicene Fathers p.101)
Justino Martir (c.138-165 A.D.) sa kaniyang Dialogue with Trypho the Jew kabanata 57-65, ay nagbibigay rin ng isang lubhang mabuting paliwanag sa Trinidad, at kung bakit dapat nating sambahin si Jesus, nang hindi tahasang ginagamit ang salitang Trinidad.
T: Ang mapag-alinlangang si Bart Ehrman ay nagsasabi, “Noong kaarawan ni Jesus ay maraming banal na tao gaya ni Hanina ben Dosa at ni Honi na gumuguhit ng bilog. May mga paganong banal na tao gaya ni Apolonio ng Tiana, isang pilosopo na diumano'y nakapagpapagaling ng mga maysakit, nakapagpapalayas ng mga demonio, at nakapagbabangon ng mga patay. Diumano'y ipinanganak siya sa paraang higit sa karaniwan at sa katapusan ng kaniyang buhay ay diumano'y umakyat siya sa langit. Pamilyar ba? May mga paganong kalahating-dios, gaya ni Hercules, na nakapagbabalik din ng mga patay.” (Jesus, Interrupted p.172)
S: Walang sinaunang pagbanggit na nalalaman ko na nag-aangking si Hercules ay nakapagbabalik ng mga patay. Hindi “maraming banal na tao”, kundi sina Hanina, Honi, at Apolonio ng Tiana lamang. Si Mohammed ay 600 taon pang lumaon, at hindi magiging kaaya-aya sa karamihan ng mga Muslim kung si Jesus ay gumawa ng mga himala at si Mohammed ay wala. Kaya't ang natitira lamang ay sina Hanina, Honi, at Apolonio.
Ang tanging ginawa ni Honi ay manalangin na umulan, gumuhit ng isang bilog, at sabihin sa Dios na hindi siya lalabas sa bilog hanggang sa umulan. Sa wakas ay umulan.
Narito ang talaan ng mga himala ni Hanina. Bagaman ang mga himalang ito ay hindi mapatutunayan, maging totoo man ay hindi maihahambing ang mga ito sa anomang paraan sa mga himala ni Jesus.
1) Nanalangin si Hanina para sa dalawang maysakit, na ang isa'y nilalagnat, at kapuwa sila gumaling.
2) Minsan ay nanalangin si Hanina na tumigil ang ulan at ito'y tumigil kapagdaka. Nang siya'y umuwi, nanalangin siya na bumalik ang ulan, at muling umulan.
3) Si Hanina at ang kaniyang asawa ay walang tinapay, kaya't sinindihan pa rin nila ang hurno upang hindi malaman ng kanilang mga kapitbahay. Nang dumating ang isang kapitbahay, sa paraang himala ay may tinapay sa hurno.
4) Hinikayat ng asawa ni Hanina si Hanina na hingin na ngayon ang ilang bahagi ng kaniyang walang hanggang gantimpala, kaya't nagpababa ang Dios ng isang gintong paa ng dulang. Nanaginip naman ang kaniyang asawa na sa langit ay kumakain ang mga tao sa mga dulang na may tatlong paa, nguni't ang kay Hanina ay dalawa lamang, kaya't nanalangin siya na bawiin ng Dios ang paa, at pinaglaho ito ng Dios.
5) Ang isang dulang ay lumayo kay Hanina hanggang sa ibigay niya ang ikasangpung bahagi ng mga pampalasa sa pagkain.
6) Ang asno ni Hanina ay ayaw kumain ng pagkaing hindi pa naibibigay ang ikasangpung bahagi.
7) Ibig ni Hanina na dalhin ang isang malaki at makinis na bato sa Jerusalem. Limang manggagawa ang mahiwagang lumitaw upang buhatin ito na kasama niya sa halagang 5 piraso ng salapi. Kapagdaka'y dinala nila ito sa Jerusalem at saka naglaho.
Ang makahulugang bagay tungkol kay Hanina ay na ang mga himalang ito ay diumano'y naganap noong unang siglo A.D. Ang mga bagay na ito ay maaaring inimbento ng mga Judio upang salungatin ang mga himala ni Jesus.
Halos wala tayong nalalaman tungkol kay Apolonio ng Tiana maliban sa isinulat ng kaniyang manunulat ng talambuhay, si Flavio Filostrato, noong c.170-c.247 A.D. Inatasan siyang isulat ang talambuhay na ito ng asawa ng isang emperador na nagsisikap na pawiin ang Cristianismo. Narito ang maikling buod ng diumano'y mga himala ni Apolonio.
Nakita ni Apolonio ang mga tanikala ni Prometeo at nagtaboy ng isang duwende. Pagkatapos, sa Efeso ay sumiklab ang isang salot. Itinuro ni Apolonio ang isang matandang pulubi bilang demonio ng salot at sinabi sa mga taong-bayan na batuhin ito hanggang mamatay. Nakipag-usap siya sa multo ni Aquiles, nagpalayas ng isang demonio, humula ng mga mangyayari, at nagligtas ng isang lalake mula sa isang babaing bampira. Sa ilalim ni Nero, ang isang balumbong naglalaman ng mga paratang laban kay Apolonio ay mahiwagang nabura. Nang lumaon ay nagtagumpay siya laban sa isang Satirong taga Etiopia. Pinagaling niya ang isang lalake sa pag-ibig nito sa isang estatwa ni Afrodita. Nang lumaon, sa bilangguan sa ilalim ni Domiciano, si Apolonio ay naghimalang nakawala sa kaniyang mga tanikala. Matapos siyang mapawalang-sala, naglakbay si Apolonio sa Asia Menor, na doo'y sa paraang himala ay nakita niya ang pagpaslang kay Domiciano. Nilisan niya ang lupang ito sa pamamagitan ng pag-akyat mula sa isang templo sa Creta. Pagkatapos, nagpakita siya sa isang lalake sa panaginip, na ipinakikilalang ang mga kaluluwa ay walang kamatayan.
Ang mga Cristiano ay pinag-usig sa ilalim ng Emperador Septimio Severo noong 202 A.D. Ang mga unang kilalang martir na Cristianong taga Britania ay pinatay noong 209 A.D. Si Filostrato ay isang kaanib ng korte imperyal ng Roma ni Septimio Severo pagkaraan ng 202 A.D., at sumama siya sa Emperador at sa asawa nito sa Britania, na doo'y nakipagdigma ang emperador sa mga Picto hanggang sa kaniyang kamatayan noong 211 A.D. Ang asawa ni Septimio Severo, si Julia Domna, ang kaniyang patron hanggang sa siya'y mamatay noong 217 A.D. Tanging inatasan niya si Filostrato na sumulat ng talambuhay ni Apolonio ng Tiana, na nabuhay 150 taon bago nito. Lubhang malamang na ang akda ay isinulat upang salungatin ang paglago ng Cristianismo. Ang buong kasaysayan ay isinalaysay sa pamamagitan ng kuwaderno ng alagad at palagiang kasama ni Apolonio na si Damis. Ang lahat ay sang-ayon na ang “Damis” na ito ay lubos na kathang-isip. Kaya't isang talambuhay na inimbento upang salungatin ang Cristianismo, na isinalaysay sa pamamagitan ng isang alagad na inaming kathang-isip; ang mga katotohanang ito ay walang-pananagutang kinalimutan ni Ehrman nang siya'y nagsisikap na magbangon ng mga pag-aalinlangan sa mga himala ni Jesus.
Tungkol naman sa katibayan ng mga manuskrito ng kathang-isip na salaysay na ito, mayroon lamang 25 manuskritong umiiral. Ang pinakamatanda ay mula sa ika-11 siglo, ang kasunod ay mula sa ika-12, at ang iba ay mula sa ika-14 hanggang ika-16 na siglo ayon sa The Resurrection of Jesus p.178.
T: Aling mga manunulat ng unang iglesia ang sumipi mula sa aling mga aklat ng Bagong Tipan?
S: Narito ang talaan ng aking nasumpungan.
Ang mga Unang Cristiano ay Nagsasaysay Kung Sino ang Sumulat ng B.T.
Cr 1 Clement (ng Roma) (16 pah.) 96-98 A.D.
Ig Ignacio (21 pah.) c.110-117 A.D.
Ba Epistle of Barnabas (13 pah.) c.70-130 A.D.
Pa Papias, alagad ni Juan (2 pah.) 95-110 A.D.
-Sumulat ng 6 na tomo na nawala na
Di Didache (Aral ng 12 Alagad)(6 pah.) 60-120 A.D.
Dg Mathetes to Diognetus (6 pah.) c.130-200 A.D.
Po Policarpo, alagad ni Juan (4 pah.) c.150 A.D.
Jm Justino Martir (119 pah.) c.138-165 A.D.
He Shepherd of Hermas (47 pah.) 115-155 A.D.
Th Teofilo [Antioquia] (33 pah.)168-181/188 A.D.
-nawala na ang kaniyang pagtutugma/komentaryo sa mga Evangelio
Ae Atenagoras (34 pah.) c.177 A.D.
Mu Canon Muratoriano ni Caio (3 pah.) 170-217 A.D.
Ir Ireneo ng Lyon (264 pah.) 182-188 A.D.
Te Tertuliano [Roma] (830 pah.) 198-220 A.D.
Te5 5 Books in Reply to Marcion(24 pah.)c.207 A.D.
Ca Clemente ng Alejandria (424 pah.) 193-217/220 A.D.
Hi Hipolito, (233 pah.) 225-235/6 A.D.
Or Origenes (mahigit sa 622 pah.) 225-254 A.D.
Nv Novaciano (39 pah.) 250-257 A.D.
an Treatise Against Novatian(7 pah.) c.255 A.D.
at Treatise on Rebaptism (11 pah.)
Cp Cipriano at mga kasama (270 pah.) c.246-258 A.D.
Hindi ipinakikita sina Melito ng Sardis (nam.177/180) [Mc,Lc,1Cor,1Tes,Heb] at Julio Africano (232-245 A.D.).
W = Mga aklat at siping binanggit sa pangalan o sa manunulat
J = Mga aklat na binanggit lamang bilang mga salita ni Jesus / ng Tagapagligtas
S = Binanggit bilang kasulatan o bilang mula sa (mga) apostol.
Q = sipi ng 1 o higit pang talata. ½ = sipi ng ½ talata
A = Pahiwatig. 4G = Pagbanggit sa 4 na Evangelio, - = walang pagbanggit
|
Awtor |
Cr |
Ig |
Ba |
Pa |
Di |
Dg |
Po |
JM |
He |
Th |
Ae |
Ir |
Mu |
CA |
Te |
Te5 |
Hi |
Or |
Nv |
an |
Cp |
|
B.T. |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
W |
- |
W |
W |
W |
W |
W |
W |
W |
W |
|
Ev. |
- |
- |
- |
- |
- |
W |
- |
W |
- |
W |
- |
W |
W |
W |
W |
W |
W |
W |
W |
- |
W |
|
Mt |
J |
Q |
Q |
W |
Q |
A |
Q |
J |
Q |
Q |
Q |
W |
4 G |
W |
W |
W |
J |
W |
J |
J |
W |
|
Mc |
J |
- |
½ |
W |
- |
- |
½ |
J |
- |
- |
- |
W |
W |
W |
W |
W |
W |
- |
W |
W |
|
|
Lc |
½ |
- |
Q |
- |
Q |
- |
Q |
J |
Q |
Q |
Q |
W |
W |
W |
W |
W |
J |
W |
W |
J |
W |
|
Jn |
- |
A |
A |
½ |
- |
A |
- |
J |
- |
W |
- |
W |
W |
W |
W |
W |
W |
W |
W |
W |
W |
|
Gawa |
¼ |
- |
A |
- |
- |
- |
½ |
A |
½ |
Q |
- |
W |
W |
W |
W |
- |
Q |
W |
¾ |
W |
W |
|
Rom |
Q |
- |
- |
- |
- |
- |
Q |
- |
- |
Q |
- |
W |
W |
W |
W |
- |
W |
W |
W |
Q |
W |
|
1 Cor |
W |
¼ |
- |
S |
- |
- |
Q |
- |
- |
Q |
S |
W |
W |
W |
W |
- |
S |
W |
W |
Q |
W |
|
2 Cor |
- |
A |
A |
- |
- |
- |
A |
- |
- |
- |
- |
W |
W |
W |
W |
- |
W |
W |
W |
- |
W |
|
Gal |
- |
- |
- |
- |
- |
A |
¼ |
- |
- |
- |
- |
W |
W |
W |
W |
W |
W |
W |
W |
- |
W |
|
Efe |
- |
W |
- |
- |
- |
- |
Q |
- |
- |
Q |
- |
W |
W |
S |
W |
- |
S |
W |
W |
S |
W |
|
Fil |
- |
- |
- |
- |
- |
A |
W |
- |
- |
- |
- |
W |
W |
W |
W |
- |
W |
W |
S |
S |
W |
|
Col |
A |
- |
A |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
Q |
W |
W |
W |
W |
- |
W |
W |
S |
- |
W |
|
1 Tes |
A |
Q |
- |
- |
- |
- |
Q |
- |
- |
- |
- |
W |
W |
W |
W |
- |
W |
W |
- |
- |
W |
|
2 Tes |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
½ |
- |
- |
- |
- |
W |
W |
S |
W |
- |
W |
W |
- |
- |
W |
|
1 Tim |
A |
¼ |
A |
- |
- |
A |
Q |
- |
- |
Q |
Q |
W |
W |
W |
W |
- |
W |
W |
W |
- |
W |
|
2 Tim |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
Q |
- |
- |
- |
- |
W |
W |
W |
W |
- |
Q |
W |
- |
- |
W |
|
Tito |
½ |
A |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
½ |
W |
W |
W |
W |
- |
½ |
W |
Q |
- |
W |
|
Flm |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
W |
- |
W |
- |
- |
W |
- |
- |
- |
|
Heb |
Q |
- |
Q |
- |
- |
- |
- |
- |
½ |
Q |
- |
W |
- |
W |
Q |
- |
A |
W |
- |
S |
A |
|
Stgo |
Q |
- |
A |
- |
- |
- |
- |
- |
Q |
- |
- |
Q |
- |
Q |
Q |
- |
- |
Q |
- |
½ |
- |
|
1 Ped |
Q |
A |
- |
A |
½ |
A |
Q |
- |
½ |
- |
- |
W |
- |
W |
W |
- |
Q |
W |
- |
- |
W |
|
2 Ped |
A |
- |
A |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
¼ |
- |
½ |
Q |
- |
W |
X |
- |
- |
W |
|
1 Jn |
- |
½ |
- |
A |
- |
- |
½ |
- |
- |
Q |
- |
I |
W |
W |
W |
- |
W |
W |
W |
W |
W |
|
2 Jn |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
W |
W |
W |
A |
- |
- |
m |
- |
- |
W |
|
3 Jn |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
m |
- |
- |
- |
|
Jud |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
A |
W |
W |
W |
- |
W |
W |
- |
Q |
- |
|
Apoc |
Q |
- |
- |
? |
- |
- |
- |
W |
- |
- |
- |
W |
W |
W |
W |
W |
W |
W |
- |
W |
W |
|
Awtor |
Cr |
Ig |
Ba |
Pa |
Di |
Dg |
Po |
JM |
He |
Th |
Ae |
Ir |
Mu |
CA |
Te |
Te5 |
Hi |
Or |
Nv |
an |
Cp |
|
Petsa |
96-98 A.D. |
150 A.D. |
168 A.D. |
200 A.D. |
225 A.D. 258 A.D. |
||||||||||||||||
|
Pah. |
151 pahina |
124 pah. |
267 pah. |
835 pah. |
424 |
225 |
>622 |
57 pah. |
270 |
||||||||||||
T: Mayroon bang mga sinulat na inaakalang mula kay Jesus mismo? Akala ko'y may narinig akong ilang itinakuwil ng iglesia.
S: Ang Aklat ng Apocalipsis ay ang “Apocalipsis ni Jesucristo”, kaya't may ilang nag-aakala na inaangkin nitong ito'y (sa pananalita) mula kay Jesus, bagaman, mangyari pa, si Juan na apostol ang sumulat nito. Dapat tayong sumang-ayon sa Efeso 2:20 na nagsasabing ang iglesia ay “itinayo sa ibabaw ng kinasasaligan ng mga apostol at ng mga propeta, na si Cristo Jesus din ang pangulong bato sa panulok.” Ang Cristianismo ay “umaabot sa aral ni Jesus” sa pamamagitan ng mga propeta at ng mga apostol (kasama si Pablo) na pinili ni Jesus.
Bukod sa Apocalipsis, sa aking mga pag-aaral ay wala akong nalalamang sinaunang sinulat na nag-angking akda ni Jesus mismo. May ilang makabagong sinulat na nag-angking mga nawalang akda ni Jesus, nguni't, mangyari pa, hindi kailan man itinakuwil ng unang iglesia ang mga ito, sapagka't hindi pa naisusulat ang mga ito noon.
Ang marahil ay inyong iniisip ay ang ilang akdang nag-angking mula sa iba't ibang apostol at sa iba pa, na pawang mga pandaraya. Ang mga Gnostiko lalo na ay gumamit ng Evangelio ni Tomas, maliban na iba't iba ang kanilang mga bersiyon nito. Bukod dito, narito ang isang bahagyang talaan ng iba pang mga aklat na pawang pandaraya at itinakuwil ng iglesia:
Ang Evangelio ni Pseudo-Mateo (ang makabagong pangalan nito)
Ang Kasaysayan ni Jose na Anluwagi
Ang Evangeliong Arabe ng Kamusmusan ng Tagapagligtas
Ang Evangelio ni Nicodemo
Ang Evangelio ni Tomas (Gnostiko) (140-200 A.D.)
Ang Ulat ni Poncio Pilato
Ang Pagsuko kay Poncio Pilato
Mga Gawa ng mga Banal na Apostol na sina Pedro at Pablo
Mga Gawa nina Pablo at Tecla
Ang Sulat ni Poncio Pilato tungkol sa ating Panginoong Jesucristo = Ang Mga Gawa ni Poncio Pilato (hindi na umiiral ngayon, nguni't binanggit ni Justino Martir (c.138-165 A.D.) at ni Tertuliano (198-220 A.D.))
Ang Mga Gawa ni Bernabe (iba sa palsipikasyon noong Edad Media na tinatawag na Evangelio ni Bernabe)
Ang Mga Gawa ni Felipe
Mga Gawa nina Andres at Matias
Mga Gawa nina Pedro at Andres
Ang Aklat ni Juan tungkol sa Pagkakatulog ni Maria
Ang Pagpanaw ni Maria
Isa sa aking mga “paborito” ay ang Mga Gawa ni Pedro. Kung tama ang aking pagkaalaala, si Pedro ay nagtungo sa isang bahay-tuluyan at ang kaniyang silid ay may maraming surot, na humadlang sa kaniyang pagtulog, at siya'y kailangang mangaral kinabukasan. Kaya't inutusan niya ang mga surot na lisanin ang silid, at sila'y sumunod. Kinaumagahan ay binuksan niya ang pinto, at naroon ang isang hanay ng mga surot na naghihintay na makabalik sa silid. Inutusan sila ni Pedro na bumalik sa higaan, at gayon nga ang kanilang ginawa.
Isang dahilan kung bakit tayo makatitiyak sa mga sinulat na tunay, gayon din sa mga aral at likas na pagkatao ni Jesus, bukod sa Biblia, ay ang mga unang Cristiano.
Si Clemente ng Roma ay sumulat ng isang sulat sa mga taga Corinto noong 96-98 A.D. Ang kaniyang pangunahing mensahe ay “bakit hindi ninyo ginagawa ang mga bagay na sinabi sa inyo ni Pablo na gawin 50 taon na ang nakaraan?” Ang sulat ni Clemente ay lubhang matalino, at gayon kabuti anupa't nagkamaling inakala ng ilang Cristiano na dapat itong maging bahagi ng Kasulatan. Wala akong nasumpungang anomang kasinungalingan sa sulat maliban sa isang bagay. Si Clemente, ayon sa wari, ay naniniwalang totoo ang alamat ng ibong fenix ng Arabia na nabubuhay nang isang libong taon, saka sinusunog ang sarili hanggang mamatay, at saka bumabangon mula sa abo. Si Ignacio ay sumulat din nang malawakan, at siya'y alagad ng apostol na si Juan. Si Papias ay isa pang alagad ng apostol na si Juan na sumulat ng maraming tomo; sa kasamaang-palad ay nawala ang lahat ng mga ito. Mayroon lamang tayong ilang bahaging iningatan ni Eusebio ng Cesarea (fl.325 A.D.). Ang martir na si Policarpo, obispo ng Smirna, ay isa pang alagad ng apostol na si Juan, at siya'y nagkaroon ng isang alagad, si Ireneo ng Lyon (182-188 A.D.), na sumulat ng akdang Against Heresies na nagtatala sa mahigit sa 30 nagkakaibang paaralan ng mga Gnostiko. Gumawa siya ng humigit-kumulang 1,800 sipi at pagbanggit mula sa bawa't aklat ng Bagong Tipan (maliban sa Filemon at 3 Juan), at ipinakikita ng kaniyang mga sinulat na ang mga aklat sa kaniyang Bagong Tipan ay siya ring mga aklat sa atin ngayon.
May ikatlong uri tayo ng literatura, at iyon ay ang mga lalong bagong akda na nagtagumpay na ituring na tunay sa paningin ng ilan. Ang isang gayong kalipunan ng mga akda ay tinatawag na The False Decretals. Ang mga ito'y isinulat noong ika-9 na siglo, na marahil ay nagmula sa kaharian ng mga Franco. Sinasabi nila ang mga bagay na gaya ng pagpapasa ni Pedro ng mga susi ng Langit sa isang “Papa” na sumunod sa kaniya. Ang isa pang akda ay ang Evangelio ni Bernabe na isinulat ng inaakalang isang monghe na may hinanakit na nakumberte sa Islam. Hindi nito nakikilala na ang kultura ng panahon ni Jesus ay hindi ang kultura ng Italia noong Edad Media, na may mga kabalyero, mga sintas ng sapatos, at iba pa. Bukod dito, bagaman may aral ito na itinuturing ng mga Cristiano na erehiya, may aral din itong ituturing na erehiya ng ortodoksong Islam. Gayon man, yamang inilalarawan nito si Jesus na humuhula sa pagdating ni Mohammed pagkatapos niya, narinig ko na ito ang aklat panrelihiyon na may pinakamalaking benta sa ilang bansang Muslim.
Bagaman ang unang iglesia pagkatapos ng mga apostol ay hindi “sumulat” ng kasulatan, tayo'y may utang na loob sa kanila sa pagkilala para sa atin kung alin ang kasulatan. Bawa't aklat sa Bagong Tipan ay binanggit ng mga manunulat ng unang iglesia bago ang 150 A.D., maliban marahil sa dalawang lubhang maiikling aklat, ang Filemon at ang 3 Juan.
Ireneo sa Against Heresies p.428 kabanata 11 t.8 (isinulat noong 182-188 A.D.) ay nagsasabi na gaya ng apat na sona ng sanglibutan at ng apat na pangunahing hangin, ang mga Evangelio ay hindi kukulangin ni hihigit sa apat. Binabanggit niya sila sa ibang mga dako bilang Mateo, Marcos, Lucas, at Juan.
Tingnan ang A General Introduction to the Bible at ang The Origin of the Bible para sa iba pang kaalaman.
T: Ang mapag-alinlangang si Bart Ehrman ay gumagawa ng walang-batayang pahayag na “Kung si Mateo, na sumulat mga dalawampu't lima o tatlumpung taon pagkatapos ni Pablo, ay nakabasa man ng alin mang sulat ni Pablo, tiyak na hindi niya nasumpungang nagbibigay-sigla ang mga ito, lalo pa ang kinasihan.” Jesus, Interrupted p.89 “Inakala ni Pablo na ang mga tagasunod ni Jesus na nagsisikap tumupad sa kautusan ay nanganganib na mawalan ng kanilang kaligtasan. Inakala ni Mateo na ang mga tagasunod ni Jesus na hindi tumutupad sa kautusan, at tumutupad pa nang higit na mabuti kay sa mga pinakarelihiyosong Judio, ay hindi kailan man magtatamo ng kaligtasan.” Jesus, Interrupted p.90
S: Si Mateo, sa kaniyang Evangelio ni Jesucristo, ay hindi sumulat tungkol kay Pablo sapagka't ang kaniyang paksa ay si Jesucristo. Makagagawa rin ang isa ng isang gayon ding di-mabisang pangangatuwiran tungkol kay Lucas, na sa kaniyang Evangelio ay wala rin siyang nalalaman tungkol kay Pablo, - nguni't kung wala lamang tayong nalalaman tungkol sa aklat ng Mga Gawa.
T: Ang mapag-alinlangang si Bart Ehrman ay sumusulat, “Ikinagugulat ng ilang mambabasa na malaman na ang ganitong uri ng pagkalaban sa Judaismo ay hindi umiral sa daigdig ng Roma, ng Grecia, o sa alin mang daigdig bago ang pagdating ng Cristianismo, at sa gayo'y isang imbento ng mga Cristiano. Tunay na ang ilang manunulat na Romano at Griego ay nanirang-puri sa mga Judio dahil sa wari'y kakatwang mga kaugalian …. Nguni't ang mga manunulat na Romano at Griego ay nanirang-puri sa lahat ng hindi Griego o Romano, at ang mga Judio ay hindi ibinukod. Hanggang sa lumitaw ang Cristianismo.” (Jesus, Interrupted p.244)
S: Ang pahayag na ito ng isang taong tinatanggap bilang iskolar ay tunay ngang lubhang kagulat-gulat. Tiyak na ito'y ikagugulat ng mga Judiong pinatay ng Seleucidang si Antioco IV Epifanes, at ng mga Judiong nakakita sa Romanong si Pompeyo na lumapastangan sa Dakong Kabanal-banalan noong 63 B.C. Ang mga Judio lamang ang pinalayas sa Roma sa ilalim ni Claudio.
Lubhang maraming paraan ang pagkakamali ni Ehrman dito, anupa't ako'y nagtataka kung bakit siya gumagawa ng gayong kalaking pagkakamali at itinuturing pa ring may maka-iskolar na pagkaunawa sa sinaunang kasaysayan ng mga Judio.
a) Ang mga Cristiano ay hindi laban sa mga Judio, gaya rin ng hindi sila “laban sa mga Italiano” o “laban sa mga Griego”. Ang pagsasabing ang isang relihiyon ay hindi tama ay hindi pagkalaban sa mga tao. Halimbawa, may 17 manunulat na Cristiano bago ang Nicea na sumulat na ang Judaismo ay mali. (Hindi pa kasama rito si Clemente ng Alejandria na nagbabala laban sa mga Fariseo lamang.) Nguni't may 19 na manunulat na Cristiano bago ang Nicea na sumulat na ang mga dios ng Grecia at Roma ay mali. Ang pagsasabing ang ilang tao ay naniniwala sa isang bagay na mali ay hindi nangangahulugang sila'y kinapopootan mo o may pagtatangi ka laban sa kanila. Sinasabi ni Ehrman na mali ang mga konserbatibong Cristiano. Nguni't ang pagpuna ba sa mga konserbatibong Cristiano ay kusang nangangahulugan na kinapopootan kami ng isang tao? Kung ito'y kaniyang ikakaila, hindi rin maaaring gamitin ng isa ang pangangatuwiran na ang pagsasabing mali ang paniniwala ng mga Judio ay pagtatangi.
b) Walang anomang pangyayari ng pag-uusig sa mga Judio ng mga Cristiano bago ang Nicea. Ang unang pangyayari ng pag-uusig sa mga Judio ng mga Cristiano ay ang kay Emperador Constantino, na nang walang karahasan ay nagsara ng mga sinagoga ng mga Judio, gayon din ng mga templo ng mga pagano, upang hikayatin ang kaniyang mga sakop na sa halip ay magsipunta sa mga iglesia. Ayon sa wari ay naging mabisa ito sa malaking antas, at sinabi ng ilan na ang Cristianismo ay hindi pa lubos na nakababangon mula noon.
c) Inibig ni Pablo at ng iba pa ang mga Judio. Sinasabi ni Pablo sa Roma 10:1, “Mga kapatid, ang nasa ng aking puso at ang aking daing sa Dios patungkol sa kanila, ay upang sila'y mangaligtas.” Lalong matindi pa siya, gayon man, sa Roma 9:1-4a, “Ako'y nagsasabi ng katotohanan kay Cristo, ako'y hindi nagsisinungaling, na ako'y pinatototohanan ng aking budhi sa Espiritu Santo, Na ako'y may malaking kapanglawan at walang humpay na kapighatian sa aking puso. Sapagka't mamatamisin ko pang ako'y itakuwil at ihiwalay kay Cristo alang-alang sa aking mga kapatid, na aking mga kamaganak ayon sa laman: Na pawang mga Israelita,” Sa pamamagitan ng kaniyang halimbawa, ipinakikita sa atin ni Pablo ang pag-ibig na dapat nating taglayin sa mga Judio. Tungkol naman sa anomang diumano'y “ikalawang-uring kalagayan” ng mga Judio, nagsasalita si Pablo laban dito sa Galacia 3:28, “Walang maaaring maging Judio o Griego, walang maaaring maging alipin o malaya, walang maaaring maging lalake at babae; sapagka't kayong lahat ay iisa kay Cristo Jesus.”
d) May pagkalaban na sa mga Judio bago pa ang mga Romano.
Hindi ko alam kung kilala ni Bart Ehrman ang isang Seleucidang Emperador na nagngangalang Antioco Epifanes. Nagsikap si Antioco na pawiin sa pamamagitan ng karahasan ang Judaismo, at ang paghihimagsik ng mga Macabeo ang naging tugon ng mga Judio rito. Ang aklat ng Esther ay nagsasaysay tungkol sa kaaway ng mga Judio na si Haman at sa mga taong Persiano na sumang-ayong patayin ang mga Judio.
e) May pagkalaban na sa mga Judio bago pa ang Cristianismo. Si Poncio Pilato ay inilagay sa kaniyang tungkulin sa pamamagitan ng impluwensiya ng kaniyang tagapayo, ang kaaway ng mga Judio na si Sejano. Si Sejano ay ipinapatay ni Tiberio noong Oktubre 9, 31 A.D. Si Pilato, na namahala mula 26-36 A.D., ang ikalimang gobernador na Romano ng Judea mula noong 6 A.D. ayon sa Evangelical Commentary on the Bible p.874.
f) May pagkalaban sa mga Judio na mula sa mga hindi Cristiano. Isang Griegong nagngangalang Apion ang sumulat ng isang aklat, ang Against the Jews, at ang Kasaysayan ni Josefo ay bahagyang isang sagot sa aklat ni Apion.
T: Sumusulat si Ehrman, “Para kay Pablo, ang pananampalataya ay nangangahulugan ng pagkakaroon ng mapagtiwalang pagtanggap sa kamatayan ni Cristo upang mailagay sa matuwid na kalagayan sa harap ng Dios. Ito'y isang katawagang may kinalaman sa pakikipag-ugnayan, na nangangahulugan ng gaya ng ‘pagtitiwala.’ Sa mga Sulat Pastoral, ang salita ay nangangahulugan ng ibang bagay; ang kalipunan ng mga paniniwala at mga diwang bumubuo sa relihiyong Cristiano (Tito 1:13). Ito'y hindi katawagang may kinalaman sa pakikipag-ugnayan kundi isang katawagang tumutukoy sa isang kalipunan ng mga aral na Cristiano, ang nilalaman ng dapat sampalatayanan – na siyang naging paggamit sa katawagan sa mga huling kontekstong Cristiano. Kaya't ito'y isang halimbawa kung paanong ang mga Sulat Pastoral ay wari'y nagmula sa isang huling kalagayang hindi kay Pablo.” (Jesus, Interrupted p.130).
S: Ang Galacia 1:23; Efeso 4:13 at iba pang mga talata ay nagpapatunay na hindi alam ni Ehrman ang kaniyang sinasabi sa isang paraan, at ang 2 Timoteo 1:5; 2 Timoteo 3:15, at Tito 3:15 ay nagpapatunay na mali si Ehrman sa ikalawang paraan. Ipinakikita ni Pablo ang dalawang aspekto ng pananampalataya kapuwa sa kaniyang mga naunang sulat (epistola) at sa kaniyang mga huling sulat pastoral.
A. Pananampalataya na nangangahulugan ng mga paniniwalang doktrinal:
A1. Mga naunang sulat ni Pablo (salungat kay Ehrman)
Gal 1:23 “Datapuwa't kanila lamang naririnig: ‘Siya na dating umuusig sa atin ay ngayo'y ipinangangaral ang pananampalataya na dati niyang iginigiba.’”
Efe 4:5 “Isang Panginoon, isang pananampalataya, isang bautismo”
(Sang-ayon si Ehrman na ang mga aklat sa ibaba ay nagtuturo na ang pananampalataya ay isang kalipunan ng mga paniniwalang doktrinal)
Efe 4:13 “Hanggang abutin nating lahat ang pagkakaisa ng pananampalataya, at ng pagkakilala sa Anak ng Dios, hanggang sa maging taong sakdal,”
A2. Mga sulat pastoral ni Pablo (sasang-ayon si Ehrman)
1 Tim 4:6 “…mga salita ng pananampalataya”
Tit 1:13 “Kaya't sawayin mo silang mahigpit, upang sila'y maging mahusay sa pananampalataya, Na huwag makinig sa mga katha ng mga Judio, at sa mga utos ng mga tao na nagsisitalikod sa katotohanan.”
Tit 2:2 “mahusay sa pananampalataya”
Kongklusyon: May mga talata na ang pananampalataya ay nangangahulugan ng katotohanan o aral kapuwa sa mga naunang sulat ni Pablo at sa mga sulat pastoral.
B. Pananampalataya na nangangahulugan ng pagtitiwala sa pangkalahatan
B1. Mga naunang sulat ni Pablo (sasang-ayon si Ehrman)
Roma 1:17 “mabubuhay sa pananampalataya”
Roma 3:25 “sa pamamagitan ng pananampalataya sa kaniyang dugo [ni Jesus]”
Roma 4 Si Abraham ay inaring-ganap sa pamamagitan ng pananampalataya
Gal 2:16 “ariing-ganap sa pananampalataya kay Cristo”
Gal 3:2b “pakikinig ng pananampalataya”
Gal 3:8 “aariing-ganap ang mga Gentil sa pamamagitan ng pananampalataya”
Gal 3:9 “ang mga sa pananampalataya”
Gal 3:11 “ang ganap ay mabubuhay sa pananampalataya”
Gal 3:22 “ang pangako sa pamamagitan ng pananampalataya kay Jesucristo”
Gal 3:24 “ariing-ganap sa pamamagitan ng pananampalataya”
Gal 3:25 “nguni't ngayong dumating na ang pananampalataya”
Gal 3:26 “sa pamamagitan ng pananampalataya kay Cristo Jesus”
Gal 5:5 “pag-asa ng katuwiran sa pamamagitan ng pananampalataya”
Efe 1:1 “mga tapat kay Cristo Jesus”
Efe 1:15 “ang inyong pananampalataya sa Panginoong Jesus”
Efe 3:17 “upang si Cristo ay manahan sa inyong mga puso sa pamamagitan ng pananampalataya”
B2. Mga sulat pastoral ni Pablo (salungat kay Ehrman)
2 Tim 1:5 “Nang maalaala ko ang pananampalatayang tapat na nasa iyo; na unang nanahan sa iyong lolang si Loida, at sa iyong inang si Eunice; at, natitiyak ko, na nasa iyo rin.”
2 Tim 3:15 “na makapagpapadunong sa iyo sa ikaliligtas sa pamamagitan ng pananampalataya na kay Cristo Jesus.”
Tit 3:15 “Batiin mo ang nagsisiibig sa amin sa pananampalataya.”
C. Ang pananampalataya ay maaaring unawain sa alin man o sa dalawang paraan
C1. Mga naunang sulat ni Pablo
1 Cor 15:1-2,14,17 “Ngayo'y ipinakikilala ko sa inyo, mga kapatid, ang evangelio na sa inyo'y aking ipinangaral, na inyo namang tinanggap, na rito'y nagsisitayo naman kayo, Na sa pamamagitan din naman nito ay ligtas kayo, kung matibay ninyong iingatan ang salita na sa inyo'y aking ipinangaral, maliban na kung kayo'y nagsisampalataya nang walang kabuluhan. (14) At kung si Cristo ay hindi muling binuhay, ay walang kabuluhan nga ang aming pangangaral, wala ring kabuluhan ang inyong pananampalataya. Oo, at kami ay nasumpungang mga saksing bulaan ng Dios; sapagka't kami ay nagsisaksi tungkol sa Dios na kaniyang muling binuhay si Cristo. … (17) At kung si Cristo ay hindi muling binuhay, ay walang kabuluhan ang inyong pananampalataya...” (Binibigyang-diin nito ang mga aral tungkol sa pagkabuhay na maguli ni Cristo, gayon din ang tungkol sa kamatayan ni Cristo.)
Gal 3:7 “ang mga sa pananampalataya”
Gal 3:12 “ang kautusan ay hindi sa pananampalataya”
Gal 3:23 “bago dumating ang pananampalataya”
Efe 1:15 “nang aking mabalitaan ang pananampalataya na nasa inyo sa Panginoong Jesus”
Efe 2:8 “sa biyaya kayo'y iniligtas sa pamamagitan ng pananampalataya”
C2. Mga sulat pastoral ni Pablo (maaaring unawain ang mga ito sa alin mang paraan)
2 Tim 2:18 “nangagsilihis sa katotohanan. … at ginugulo ang pananampalataya ng ilan”
Tit 1:4 “anak ayon sa pananampalataya ng lahat”
T: Yamang ang Dios ay walang pisikal na katawan, paanong si Jesus ay magiging Anak ng Dios? Sinasabi ng mga Muslim na ito'y isang pangunahing kamalian ng Cristianismo.
S: HINDI sumasampalataya ang mga Cristiano na si Jesus ay Anak ng Dios sa isang magaspang na pisikal o sekswal na kahulugan. Bagkus, ang katawagang ito ay isang pagpapahayag ng malalim na kahulugan kung paanong si Jesus ay iba sa bawa't nilalang. Ang mga Muslim na Shi’ita ay may bahagyang kahalintulad na diwa. Kapag sinasabi nilang si ‘Ali ay ang daliri ng Dios, hindi sila naniniwala na ang Dios ay may sangpung daliri na gaya ng tao. Bagkus, ito'y isang pagpapahayag na may lalong malalim na kahulugan para sa kanila.
T: Nababagabag ako sa isang sagot na ibinigay ninyo sa inyong Bible Query na nagsasabing si Jesus ay Dios, at iyon ay hindi totoo. Kailan man ay hindi inangkin ni Jesus na siya ay Dios. Siya ang anak ng Dios, ang Mesias. Mali na iligaw ninyo ang iba, sapagka't isinasakripisyo ninyo ang kanilang kaligtasan. Pakisuyong basahin ninyo ang mga kasulatang ito at pakisuyong baguhin ninyo ang inyong sagot.
Ang Jn 14:1-4 ay nagpapakita ng pagkakaiba ng Ama at ng Anak.
Sa Lc 18:19 ay sinasabi mismo ni Jesus na walang mabuti kundi ang Dios lamang, nang may tumawag sa kaniyang mabuti. Muli niyang ibinukod ang kaniyang sarili.
Sa Mc 13:32 at Mt 24:36 ay sinasabi mismo ni Cristo na walang nakaaalam kung kailan darating ang wakas, kundi ang Dios lamang, at hindi man lamang siya.
Sa Mt 23:8-10 ay gumagawa mismo si Cristo ng maliwanag na pagkakaiba sa pagitan ng isang guro, ng isang tagapanguna, at ng Ama.
Sinasabi ng Mt 5:16 na ang Ama ay nasa Langit.
Sinasabi ng Mga Gawa 4:12 na ang kaligtasan ay sa pamamagitan ni Cristo, nguni't ang Dios ang nagbigay sa atin kay Cristo.
Ang Heb 13:21, 1 Ped 2:19-25, 1 Jn 2:2-6 at 1 Jn 2:23 ay pawang naghihiwalay sa Dios at kay Cristo. Ang Dios ay ang Ama, ang Tagapagbigay, ang Maylalang. Si Cristo ay ang Mesias, ang Hain, ang Anak.
Sa Ex 20:3, Deut 6:4-5, Deut 32:39 ay sinasabi ng Dios na huwag kayong magkaroon ng ibang mga Dios maliban sa kaniya. Isang kasalanan ang gawing Dios si Cristo o tawaging Dios si Cristo. Ang Dios lamang ang Dios at si Cristo ay ang Mesias. Siya ang Cordero ng Dios. Siya ang anak ng Dios na nilalang upang maging halimbawa kung ano ang dapat na maging isang taong sakdal. Kinailangan ng sangkatauhan ang isang halimbawa sa laman ng kasakdalan at pag-ibig. Si Jesus ang halimbawang yaon. Siya'y isang taong sakdal na may banal na kaalaman at ang Dios ay nananahan sa kaniya. Nang sabihin niyang ako at ang Ama ay iisa, sinabi niya iyon sapagka't siya'y nananahan sa Dios at ang Dios ay nananahan sa atin. Siya'y nasa sakdal na pakikiisa sa Dios at siya'y sinugo sa atin upang ipaalam sa atin na tayo rin ay maaaring mapasa sakdal na pakikiisa sa Dios. Kailan man ay hindi niya inangkin na siya ang Amang nasa langit, at isang malaking kasalanan na iligaw ang iba upang gayon ang kanilang akalain. Maraming kasulatan ang gumagawa ng napakalaking paghihiwalay sa pagitan ng Dios at ni Cristo, gayon ma'y wala akong maalaalang nabasang isa mang kasulatan saan man na doo'y sinabi ni Cristo na siya ay Dios.
S: Pinahahalagahan ko ang inyong tapat na mensahe. Tunay na hindi ko ibig na iligaw ang iba tungkol sa kanilang kaligtasan. Umaasa ako na tayo'y “mababagabag” kung saan tayo'y nasa kasinungalingan at makasusumpong ng kapahingahan kapag tayo'y nagkakasundo sa katotohanan. Napakaraming bagay ang inyong iniharap sa inyong maikling mensahe. Ibig kong talakayin ang inyong 11 bagay nang isa-isa, upang makita natin kung saan tayo maaaring magkasundo o hindi magkasundo sa isa't isa.
1. Hindi tayo dapat magkaroon ng ibang mga dios, gaya ng inyong binanggit, ayon sa iniuutos ng Exodo 20:3; Deuteronomio 6:4-5; 32:39. Sinasabi ng Roma 1:23,25 na isa sa mga kasalanan ng mga taong walang Dios ay na kanilang sinamba at pinaglingkuran ang nilalang sa halip na ang Maylalang. Hindi tayo dapat sumamba o maglingkod bilang sa isang Dios sa sinomang anghel o sa iba pang nilalang. Kung ipagpapalagay na si Jesus ay hindi Dios, at may tumawag kay Jesus na Dios, sang-ayon ba kayo na ito'y isang lubhang mabigat na kasalanan?
2. Si Tomas na alagad ay tumawag kay Jesus na Dios sa Juan 20:28. Lumampas pa roon si Tomas. Ang Juan 20:28 ay talagang nagsasabi na sinabi ni Tomas kay Jesus, “Panginoon ko at Dios ko.” Sumagot si Jesus kay Tomas, “Sapagka't ako'y iyong nakita, ay nagsisampalataya ka: mapapalad yaong mga hindi nangakakita, at gayon ma'y nagsisampalataya.” Walang anomang bahid ng pagsaway si Jesus kay Tomas. Tunay nga, ang tanging bagay na bahagya mang negatibo na sinabi ni Jesus ay na ang mga hindi nakakita kay Jesus nang personal at sumasampalataya (rito tungkol kay Jesus) ay lalong mapalad kay sa mga nakakita kay Jesus at sumasampalataya rito. Ngayon, alin sa dalawa
a) Nagkamali si Tomas, at siya'y nagkasala sa pagtawag kay Jesus na Dios, at marahil ay nagkasala si Jesus sa pagtanggap nito at sa hindi pagsaway kay Tomas, o
b) Tama si Tomas, at tama si Jesus na pagtibayin ang sinabi ni Tomas.
Sang-ayon ba kayo na tiyak na tama si Tomas dito?
3. Magkaiba nguni't hindi magkahiwalay: Ang ilang bagay ay maaaring magkahiwalay, na walang anomang pagkakatulad. Ang ilang bagay ay maaaring magkaiba, na may ilang bagay na naiiba at ilang bagay na magkatulad. Halimbawa, ang tatlong dahon ng isang trebol ay magkakaiba, sa diwang sila'y tatlong bahagi. Gayon ma'y hindi sila magkakahiwalay, sapagka't sila'y nagkakaugnay sa gitna. (Ang paglalarawang ito ay unang nagmula kay Patricio ng Irlanda, isang tunay na huwarang mananampalataya na nabuhay noong humigit-kumulang 400 A.D.) Gayon man, sumasang-ayon ako na marami sa mga talatang inyong iniharap ay nagpapakita nga ng pagkakaiba ng Ama at ng Anak. Ang pagpapatunay na ang Ama at ang Anak ay dalawang magkaibang persona ay hindi nangangahulugang sila'y lubos na magkahiwalay. Sa paano man lamang, sila'y may iisang pangalan, sapagka't tayo'y binabautismuhan sa pangalan (hindi mga pangalan) ng Ama, ng Anak, at ng Espiritu Santo sa Mateo 28:19.
Ang manunulat na Cristianong si Ambrosio ng Milan (378-381 A.D.), sa kaniyang akdang Of the Holy Spirit aklat 1 kabanata 13, ay sumulat pa tungkol sa pagkakabahagi ng mga pangalang banal. Tingnan ang The Nicene and Post-Nicene Fathers Ikalawang Serye p.110-111 para sa iba pang kaalaman.
a) Sila'y may iisang likas na kalagayan (Filipos 2:6)
b) Sila'y karapat-dapat sa iisang kapurihan (Juan 5:23)
c) Ang Ama at si Jesus ay sama-samang “nagmamay-ari” ng lahat. Juan 16:15;17:10.
d) Sa lupa, ang Ama ay nanahan kay Jesus. Juan 10:38;14:10-11.
e) Sa lupa, si Jesus ay nasa Ama. Juan 10:38;14:11
f) Kung tunay ninyong nakikilala si Jesus, nakikilala ninyo ang Ama at nakita na ninyo ang Ama. Juan 14:7-9
g) Walang taong makaparoroon sa Ama kundi sa pamamagitan ni Jesus. Juan 14:6; 6:45; ~8:24; Mga Gawa 4:12
h) Kapuwa sila nararapat sambahin (Hebreo 1:6)
i) Kapuwa sila nararapat tawaging Dios (Juan 1:1; 20:28, Hebreo 1:8,9)
j) Kapuwa sila dinadalanginan (Mga Gawa 7:59-60)
k) Ang lahat ng bagay sa sanglibutan ay nilalang sa pamamagitan nilang dalawa (Juan 1:3, 10, Colosas 1:16)
l) Ang buong kapuspusan ng pagka-Dios ay nasa kay Jesus (Colosas 1:19).
m) Sila'y iisa sa espiritu, pag-ibig, at layunin. Ang tunay na pagsunod sa isa ay pagsunod sa isa pa.
Kaya't sang-ayon ba kayo na sila'y magkaiba, nguni't may mga bagay silang magkatulad na doo'y hindi sila magkahiwalay?
4. Mali ang Oneness Pentecostalism: Mahalaga ang naunang bagay, sapagka't may isang erehiyang tinatawag na Modalismo, na ang Oneness Pentecostalism ay isang makabagong anyo nito, na nagtuturo na ang Ama, ang Anak (si Cristo), at ang Espiritu ay iisa sa bawa't paraan. Ang mga talata tungkol sa pagbabautismo kay Jesus, gayon din ang mga talatang inyong iniharap (Juan 14:1-4, Mat 5:16, 1 Juan 2:23, at iba pa) ay nagpapatunay na mali ang Oneness Pentecostalism. Sa palagay ko'y magkakasundo tayo riyan.
5. Hindi pinabubulaanan ng pagiging Guro natin ni Cristo ang Trinidad: Hindi ako lubos na sumasang-ayon sa inyong kongklusyon tungkol sa Mateo 23:8-10, sapagka't yamang si Cristo ang ating Guro, nangangahulugan ba iyon na dapat tayong tumangging matuto ng anoman mula sa Espiritu Santo o sa ipinahayag ng Dios Ama sa kalikasan o sa salita ng Dios? Mangyari pa, magkakasundo tayo na hindi gayon. Gayon man, sa palagay ko'y nagsisikap kayong patibayin ang inyong punto na may pagkakaiba ang Ama at ang Anak, at sumasang-ayon na ako roon.
6. Ang kaligtasan ay gawa ng Dios! Siyanga pala, mula sa Mga Gawa 4:12 at 1 Juan 2:2-6, ang ating kaligtasan ba ay gawa ng tao o gawa ng Dios? Ang ating kaligtasan ay isang kaloob mula sa Dios. Ito'y magiging gawa ng tao, yamang si Jesus ay tao, kung si Jesus ay tao lamang.
7. Si Jesus at ang Dios: Sa palagay ko'y sapat kong naipakita na bagaman magkaiba ang Ama at si Jesus, iyon ay hindi suliranin. Gayon man, hindi pa nito sinasagot ang pagkakaiba ni Jesus at ng Dios na ipinakikita ng Hebreo 13:20-21 at ng iba pang mga talata. (Hindi ko inaakalang ipinakikita ito ng 1 Pedro 2:19-25, nguni't ipinakikita ito ng ibang mga talata, kaya't wala nang kabuluhan ang pagtatalo rito.) Alalahanin na ang salitang elohim (Dios/dios) ay may hindi kukulangin sa apat na magkakaibang kahulugan sa Biblia. Kinilala ni Jesus na may higit sa isang kahulugan sa Juan 10:34-39, na doo'y sinisipi niya ang Mga Awit 82:6. Narito ang mga kahulugan sa Biblia:
Ang mga tinatawag na mga dios, maging ang mga diosdiosan. 1 Corinto 8:5-6; Genesis 31:30,33
Ang Ama. Galacia 1:1, Efeso 1:2-3,17, Hebreo 1:9 (ikalawang paglitaw) at iba pa.
Si Jesus. Hebreo 1:9 (unang paglitaw); Juan 1:1,18; Oseas 1:7; Isaias 7:14; 1 Juan 5:11,12 laban sa 21; Colosas 2:9 at Mateo 1:23
Ang Espiritu Santo. Roma 8:9-16; Lucas 1:35; 1 Juan 4:12,13,15-16; 1 Corinto 3:16 laban sa 1 Corinto 6:19; Mga Gawa 5:4
8. Mga talatang nagpapakitang si Jesus ay Dios: Sinasabi ninyo na wala kayong maalaalang isa mang kasulatan na doo'y sinabi ni Jesus na siya ay Dios. Bukod sa pagsasabi nito ni Tomas sa Juan 20:28, sa pagsasabi nito ng sumulat ng Hebreo sa Hebreo 1:8,9, at sa pagtawag kay Jesus na Dios ni Juan na apostol sa katapusan ng Juan 1:1, inangkin mismo ni Jesus na siya ay Dios sa Juan 8:58. Sumagot si Jesus, “Bago pa ipinanganak si Abraham, ako nga!” Ang “Ako nga” ay ang banal na pangalan ng Dios. Ngayon, alin sa dalawa: wastong naunawaan ng mga Judio ang ipinahayag ni Jesus nang sila'y dumampot ng mga bato upang siya'y batuhin, o kaya'y hindi nila naunawaan ang ipinahayag ni Jesus. Sang-ayon ba kayo?
9. Ang Dios lamang ang mabuti: Sa Lucas 18:19, yamang ginamit ng lalake ang salitang “mabuti” nang gayon na lamang kagaan, at hindi niya kinikilala si Jesus bilang Dios, tinanong ni Jesus kung bakit niya ginagamit ang salitang “mabuti” nang gayon kaluwag. Tinawag ni Jesus ang kaniyang sarili na Mabuting Pastor sa Juan 10:11. Kayo mismo ang bumanggit na si Jesus ay isang halimbawa ng kasakdalan at pag-ibig, at isang taong sakdal. Yamang si Jesus ay mabuti, at ang Lucas 18:19 ay hindi isang pagtatatwa na si Jesus ay mabuti, ang Lucas 18:19 ay hindi rin isang pagtatatwa na si Jesus ay Dios. Sang-ayon ba kayo?
10. Si Jesus, sa lupa, ay hindi nakaaalam kung kailan siya babalik. Sa Marcos 13:32 at Mateo 24:36, napansin ninyo na hindi man lamang nalalaman ni Jesus ang panahon ng kaniyang pagbabalik. Iyon ay totoo kay Jesus, - sa lupa. Sinasabi ng Filipos 2:7-8 na kusang hinubad ni Jesus ang kaniyang sarili nang siya'y pumarito sa lupa. Sa lupa, hindi ginamit ni Jesus ang kaniyang sariling kapangyarihan o kaalaman, kundi umasa sa Dios Ama. Nanalangin pa nga si Jesus na ibalik sa kaniya ang kaniyang kaluwalhatian sa Juan 17:5.
11. Itinuro rin ng mga unang Cristiano na si Jesus ay Dios. Mali na iligaw ang iba tungkol sa katotohanan (o kasinungalingan) ng pagka-Dios ni Jesus. Aakalain ninyo na ang gayong kahalagang bagay ay gagawing maliwanag ng mga apostol. Ang pagiging Dios ni Jesus ay hindi lamang “isang bagong bagay” na inisip ng mga makabagong tao. Si Ignacio, ang alagad ni Juan na apostol, sa kaniyang sulat kay Policarpo (kab.3) ay sumusulat tungkol sa ikalawang pagparito ng Panginoon: “Hintayin ninyo siya na nasa itaas ng mga panahon, siya na walang mga panahon, siya na di-nakikita, siya na dahil sa atin ay naging nakikita, siya na di-mahihipo [lampas sa paghipo], siya na di-magdurusa [lampas sa pagdurusa], siya na dahil sa atin ay nagbata, siya na nagtiis ng lahat ng bagay sa bawa't anyo dahil sa atin.” Kaya't naunawaan ni Ignacio na ang Dios Anak ay ang nakikita at pansamantalang pagpapakita ng di-nakikita at walang-panahong Dios Ama. Sa Ephesians 7 ay nagsasalita si Ignacio tungkol kay Cristo bilang Dios na Nagkatawang-tao. Sinasabi pa niya na si Jesus ay “nagmula kay Maria gayon din sa Dios, na noong una'y napasasakop sa pagdurusa at pagkatapos ay lampas na roon”
Gayon din, sumulat din si Hipolito (225-235/6 A.D.) tungkol dito. Narito ang kaniyang sinabi sa Against the Heresy of One Noetus kabanata 14 p.228. Sinasabi nito, “Kung gayon, kung ang Verbo ay sumasa Dios at siya rin ay Dios, ano ang sumusunod? Hindi nga ako magsasalita tungkol sa dalawang Dios kundi tungkol sa iisa; datapuwa't tungkol sa dalawang Persona at sa isang ikatlong pangangasiwa (kaayusan), samakatuwid baga'y ang biyaya ng Espiritu Santo. Sapagka't ang Ama nga ay Iisa nguni't may dalawang Persona, sapagka't naroon din ang Anak; at naroon ang ikatlo, ang Espiritu Santo.”
Sang-ayon ba kayo na bukod sa Biblia, ang aral na si Jesus ay Dios ay ibinigay na noon pa mang panahon ng mga alagad ng mga apostol?
Sa wakas, kung hindi ako nagkakamali, sa palagay ko'y nasagot ko ang bawa't bagay na inyong iniharap. Pakisuyong ipaalam sa akin kung may nalampasan ako, o kung inaakala ninyong mali ang aking pangangatuwiran sa alin mang bagay. Sumasang-ayon ako sa inyo na magiging kasalanan ang tawaging Dios si Cristo, kung si Cristo ay hindi talagang Dios. Gayon man, sang-ayon ba kayo na magiging kasalanan ang sabihing si Cristo ay hindi Dios kung si Cristo nga ay Dios?
T: Paanong ang Ama, ang Anak, at ang Espiritu ay pawang magiging Dios, yamang lubhang binigyang-diin ng Matandang Tipan na iisa lamang ang Dios?
S: Una sa lahat, ang ganap na paglalarawan sa kaugnayan ng Ama, ng Anak, at ng Espiritu Santo ay hindi lamang isang bagay na hindi pa ipinahahayag sa atin ng Dios, kundi kung lubos man niya itong ipinahayag, marahil ay lampas ito sa ating pagkaunawa. Gunigunihin ninyo sandali na may mga nilalang na nabubuhay sa isang daigdig na may dalawang dimensiyon, at kayo'y makapakikipag-usap sa kanila. Paano ninyo ilalarawan ang inyong sarili? Bilang pasimula, maaari ninyong sabihin na kayo'y isang bagay na kanilang mauunawaan, nguni't hindi lubos na mauunawaan. Halimbawa, itutusok ninyo ang apat sa inyong mga daliri sa kanilang daigdig, at sasabihin ninyo na ang apat na bilog na kanilang nakikita ay tunay na magkakaugnay. Ang mga mapag-alinlangan sa daigdig na yaon na may dalawang dimensiyon ay maaaring maglakbay sa palibot ng bawa't isa sa apat na bilog, at yamang ang mga daliri ay hindi magkakaugnay ayon sa kanilang pagkaunawa, ipapasiya nilang kayo'y nagsisinungaling. Sa kabilang dulo naman, maaaring sabihin ng iba na yamang sila'y magkakaugnay, ang pagkakaiba ng apat na daliri ay isang guniguni lamang, at wala talaga kayong magkakaibang daliri. Ang iba naman ay maaaring magnais na magkaroon ng larawan ninyo, kaya't gagawa sila ng mga kakatwang larawan ng apat na bilog, o kaya'y ng apat na magkakaugnay na bilog. Sasabihin ninyo sa kanila na huwag nang mag-abala sa mga larawan, sapagka't ang mga ito'y hindi man lamang lalapit sa isang sapat na paglalarawan sa inyo.
Maaaring hindi natin maunawaan ang lahat ng bagay tungkol sa Dios na Tatlo sa Iisa, nguni't mabuti na lamang at hindi natin kailangang magsikap. Kailangan lamang nating matutuhan ang ipinahayag ng Panginoon: Iisa lamang ang Dios; ang Dios lamang ang ating sasambahin, luluwalhatiin, at dadalanginan, hindi ang alin mang nilalang na nilalang ng Dios. Gayon ma'y ipinakikita ng Biblia kapuwa ang mga anghel at ang mga tao na sumasamba, lumuluwalhati, at nananalangin kay Jesus, at na si Jesus ay sinasamba sa wastong paraan.
Narito ang isang larawang maaaring makatulong. Gumuhit ng isang bilog sa gitna, na may tatak na “Dios”. Gumuhit ng tatlong bilog sa palibot ng bilog na yaon, na may tatak na “Ang Ama” sa itaas, at “Ang Anak” at “Ang Espiritu” sa bawa't tagiliran. Iugnay ang bawa't panlabas na bilog sa bilog na nasa gitna sa pamamagitan ng tatlong guhit. Tatakan ang bawa't guhit ng “ay”. Iugnay ang bawa't panlabas na bilog sa iba pang mga panlabas na bilog, at tatakan ang tatlong guhit ng “ay hindi”.
Gaya ng nabanggit sa aking naunang liham, kung minsan, kapag ginagamit ang salitang “Dios” sa Biblia, ito'y tumutukoy sa Dios Ama. Gaya ng inyong itinuturo, nang manalangin si Jesus sa Dios, at sa Halamanan ng Getsemani, HINDI nananalangin si Jesus sa kaniyang sarili. Medyo nakatutuwa sa akin na binabasa ko ngayon ang inyong liham tungkol dito, sapagka't dalawang araw pa lamang ang nakararaan ay sumusulat ako ng isang maikling lathala na bumabanggit sa maling aral ng Oneness Pentecostalism, na doo'y ginagawa ko rin ang gayon ding punto na inyong ginagawa. Ang salitang “Dios” ay nangangahulugan nga ng “Dios Ama” sa maraming dako sa Biblia, kasama ang pariralang “iyong Dios” sa Hebreo 1:9, gayon din ang pariralang “nang ang Dios” sa Hebreo 1:6.
Gayon man, ang salitang “Dios” ay nangangahulugan din ng “Dios Anak” sa maraming dako. Tingnan nating muli ang Hebreo 1:8-9. Sinasabi ng Hebreo 1:8, “Datapuwa't tungkol sa Anak ay sinasabi, Ang iyong luklukan, Oh Dios,…”.
Hindi ko inaakala na ang mga tao ay nagsimula na lamang sumamba kay Cristo dahil sa anomang kamalian, sapagka't ang mga walang-kasalanang anghel mismo ay sumamba sa Cordero (kay Jesus) sa Apocalipsis 5:12, na nagsasabi, “Karapatdapat ang Cordero na pinatay upang tumanggap ng kapangyarihan, at kayamanan, at karunungan, at kalakasan, at kapurihan, at kaluwalhatian, at pagpapala!” Gayon din, si Juan na Apostol ay nagkaroon ng isang alagad, si Ignacio. Nag-iwan si Ignacio ng ilang sinulat, at binigyang-diin niya, ayon sa wari, ang itinuro sa kaniya, na si Jesus ay Dios.
Ngayon, sa inyong naunang liham, sinabi ninyo na ang Exodo 20:3; Deuteronomio 6:4-5, 32:39 ay nagpapatunay na hindi tayo dapat sumamba sa ibang mga dios. Sa inyong pinakahuling liham, kayo'y nahihirapang lumampas sa punto ng Matandang Tipan na iisa lamang ang Dios. Kung gayon, pakisuyong huwag kayong lumampas doon. Kumapit kayo sa katotohanang yaon! Gayon ma'y maging ang Matandang Tipan ay nagpapahiwatig na hindi iyon ang katapusan ng salaysay. Ang Mga Awit 110:1 (ang talata ng Matandang Tipan na pinakamadalas sipiin sa Bagong Tipan) ay nagsasabi, “Sinabi ng Panginoon sa aking Panginoon, Umupo ka sa aking kanan, hanggang sa gawin kong tuntungan ng iyong mga paa ang iyong mga kaaway.” Sino ang “Anak” na ito, ang “ikalawang” ito na dapat din nating tawaging Panginoon? Mangyari pa, ito'y si Jesus.
Hinihinala ko na ang puntong ikinalilito ninyo ay ito: kapag ginagamit sa Biblia ang mga salitang “Dios” at “Panginoon” tungkol sa Tunay na Dios at sa tunay na Panginoon, lagi bang ginagamit ng Biblia ang mga ito sa iisang paraan, o ang mga salitang ito ba ay gaya ng “hukom” at “sakdal” na may ilang magkakaibang kahulugan depende sa konteksto? Habang inaakala ninyo na ang “Dios” (kapag hindi tumutukoy sa mga diosdiosan) ay laging may iisang kahulugan, at ang “Panginoon” ay laging may iisang kahulugan, kayo'y malilito kapag binabasa ninyo ang ilang talata. Iminumungkahi ko na ang “Dios” at “Panginoon” ay may magkakaibang kahulugan depende sa talata.
Ngayon ay dumarating tayo sa isang paradoha. Yamang iisa lamang ang Dios na dapat sambahin, at ang mga anghel at mga tao ay wastong sumamba kay Jesus, paanong mangyayari iyon? Ang tanging sagot na tumutugon sa lahat ng “mga talatang lumuluwalhati kay Jesus” ay na si Jesus ay ang Iisang Tunay na Dios na karapat-dapat sambahin.
Isang lubhang kaugnay na usapin ay ang pagsasabi ng Biblia na para sa atin ay iisa lamang ang Panginoon (Efeso 4:5). Gayon ma'y ang ating Panginoon ba ay si Jesucristo (Roma 10:9; 1 Corinto 8:6; 12:3; Juan 20:25,28), o ang ating Panginoon ba ay ang Espiritu (2 Corinto 3:17), o ang ating Panginoon ba ay ang Ama (Hebreo 7:21, 1 Pedro 1:25, at iba pa)?
Sinasabi ng 1 Corinto 7:35 na tayo'y dapat magkaroon ng di-nahahating pagtatalaga sa Panginoon. Nangangahulugan ba ito na tayo'y dapat italaga kay Jesus, at kalimutan ang Dios Ama? - Hindi nga. Ang tanging sagot ay na ang Dios Ama ang ating “Iisang Panginoon”, nguni't si Jesucristo at ang Espiritu ay bahagi rin ng ating “Iisang Panginoon”.
Narito ang isa pang paradoha sa Biblia. Yamang si Jesus ay ang Iisang Tunay na Dios, gayon ma'y nanalangin si Jesus sa “kaniyang Dios”, sino ang Dios na karapat-dapat sa ating pagsamba? May apat na maaaring sagot:
Ang Ama lamang. Hindi ito maaaring tama, sapagka't kung gayon ay nagkamali ang mga anghel sa pagluluwalhati kay Jesus, nagkamali si Esteban sa pananalangin kay Jesus, nagkamali si Tomas sa pagtawag kay Jesus na ‘Panginoon ko at Dios ko’, at nagkamali si Jesus sa hindi pagtutuwid sa kaniya.
Si Jesus lamang. Hindi ito maaaring tama, sapagka't kung gayon ay magiging mali ang pananalangin ni Jesus sa Dios [sa Ama] at ang pagtawag sa kaniya na Dios.
Kapuwa sila Dios at may hindi kukulangin sa dalawang dios. Hindi ito maaaring tama, sapagka't ninais ng Dios na bigyang-diin sa atin ng Matandang Tipan na iisa lamang ang Tunay na Dios.
Kapuwa sila Dios, at iisa lamang ang Tunay na Dios. Ang sagot na ito ang pinakamahirap tanggapin, sapagka't walang tiyak na kahalintulad nito sa lupa. Ang inyong paghahalintulad sa inyong sarili at sa inyong mga magulang ay mabuti hanggang sa isang punto, nguni't hindi ko iyon ibig sapagka't ginagawa nitong wari'y apelyido ng isang angkan ang “Dios”, at naniniwala ako na ang Tatlo ay Iisa sa paraang lalong malapit kay sa roon. Gayon ma'y ang kawalan ng sakdal na kahalintulad ng Dios sa lupa ay hindi nagpapawalang-bisa sa sagot na ito bilang tama. Sa katunayan, walang ibang sagot na aking nakita ang gumagawa ng higit pa sa “pagpapaliwanag upang maalis ang lahat ng mga talata ng Biblia”; ang sagot na ito, bagkus, ay sumasaklaw sa lahat ng mga talata ng Biblia. Binibigyang-diin ng diwa ng Trinidad ang pagkakaiba ng Tatlo, binibigyang-diin din nito ang di-mapaghihiwalay na pagkakaisa ng Tatlo, at gayon ma'y binibigyang-diin din nito na iisa lamang ang Dios.
May isang bagay na masasabi tungkol sa mga diosdiosan. Ang mga “maliliit” na ito, mga nagkukunwari na may mga hamak na kapritso at lubhang makataong kahinaan, ay lalong madaling maunawaan ng taong ayon sa laman kay sa Banal at Makapangyarihan sa lahat na Dios na pumupuno sa langit at sa lupa. Inaakala ko nga na sa paglipas ng panahon ay maraming tao ang lumihis mula sa ipinahayag ng Dios tungkol sa kaniyang sarili sa Biblia. Narito ang isa pang larawan para sa inyo. Gumuhit ng isang tatsulok at tatakan ang tatlong sulok ng “Iisang Dios”, “Tatlong Persona”, “Magkapantay na Likas na Kalagayan”. Ngayon, sa labas ng tatsulok, sa guhit sa labas ng “Iisang Dios”, isulat ang kasalungat na erehiya, “politeismo”. Gayon din, sa labas ng tatsulok sa guhit na katapat ng “Tatlong Persona”, isulat ang “mga erehiyang Oneness”. Sa wakas, sa guhit na katapat ng “magkapantay na likas na kalagayan”, isulat ang “mga Ebionita”. Ang mga Ebionita ay isang unang erehiya na nagsikap na pagsamahin ang mga kaugaliang Judio at ang Cristianismo. Kinilala nila si Jesus bilang Mesias, nguni't hindi siya kinilala bilang Dios.
Ngayon, isang usaping kailangang iharap ay ito: yamang sila'y di-mapaghihiwalay sa ilang paraan, at magkakaiba sa ibang mga paraan, paano sila di-mapaghihiwalay, at paano sila magkakaiba?
Sila'y iisa sa pag-ibig, layunin at pagsunod. Sa ibang salita, hindi ninyo masusunod ang isa habang sinusuway ang isa pa.
Sila'y iisa sa pangalan, gaya ng ating tinalakay.
Sila'y iisa sa likas na kalagayan. Ni ang Ama, ni ang Anak, ni ang Espiritu Santo ay hindi mga nilalang. Kahalintulad ng katotohanang ako'y nakalilikha ng mga bagay, nguni't ang aking mga anak ay nagmula sa akin at sa aking asawa, ang Anak ay ipinanganak ng Ama, hindi nilalang niya.
Ang Ama ba ay lalong dakila kay sa Anak? Kailangan nating sagutin ang tanong na yaon sa tatlong magkakaibang konteksto.
Likas na Kalagayan at Kapurihan: Ang Ama at ang Anak ay magkapantay. Ipinakikita ng Filipos 2:6 na sila'y may iisang likas na kalagayan. Juan 5:23 “Upang igalang ng lahat ang Anak, gaya ng paggalang nila sa Ama. Ang hindi gumagalang sa Anak ay hindi gumagalang sa Ama na nagsugo sa kaniya.”
Sa lupa, si Jesus ay lalong mababa kay sa Ama. Kusang hinubad ni Jesus ang malaking bahagi ng kaniyang kaluwalhatian (Filipos 2:7; Juan 17:5). Natuto si Jesus ng pagtalima (Hebreo 5:8), napagod (Juan 4:6), hindi nakaaalam ng lahat ng bagay gaya ng oras ng kaniyang pagbabalik (Mateo 24:36; Marcos 13:32), at iba pa.
Maging sa Langit, ang Ama ay may lalong dakilang gampanin kay sa Anak. Halimbawa, sa pag-aasawa, ang lalake at ang babae ay magkapantay at may magkapantay na halaga, nguni't sila'y may magkaibang gampanin, at ang lalake ay may gampanin ng pangulo na dapat sundin ng babae. Gayon din sa isang sangbahayan, ang magulang ay may gampaning iba kay sa isang anak. Kaya't maging sa Langit, kung paanong ang ama ay pangulo ng anak, ang Dios ay pangulo ni Cristo. (Oo, ang Dios dito ay tumutukoy sa Dios Ama.) (1 Corinto 11:3) Ang Dios Ama ay tinatawag din na Dios ng ating Panginoong Jesucristo sa Efeso 1:17. Hindi pa tayo gaanong nagsasalita tungkol sa Espiritu, nguni't ang Espiritu Santo ay may gampanin na mamagitan sa Ama dahil sa atin (Roma 8:26-27), at hindi ang Ama ang namamagitan sa Espiritu.
Siyanga pala, may isang nagtanong minsan kung ang pagiging Tatlo ng Dios ay pansamantalang bagay lamang. Pagkatapos na maihagis si Satanas sa Dagat-dagatang Apoy, mawawala ba ang pagkakaiba ng Ama, ng Anak, at ng Espiritu? Ang sagot ay na ang mga pagkakaiba sa loob ng Trinidad ay walang hanggan, sapagka't sinasabi ng Hebreo 13:8, “Si Jesucristo ay siya ring kahapon, at ngayon, oo at magpakailan man.”
Ngayon, nadarama ko na maliwanag sa akin ang ipinahayag ng Dios tungkol sa Trinidad, nguni't ang mahalaga ay maging maliwanag ito sa inyo. Isang bagay na maaaring makatulong ay tiyakin na isinasagawa ninyo ang katotohanang inyong nalalaman. Yamang ang mga anghel ay umawit at pumuri kay Jesus sa Apocalipsis 5:9,10; 5:12; 7:10; 11:15, gumugol kayo ng panahon sa pag-awit kay Jesus, sa pagpuri sa kaniya. Yamang sinamba ng mga anghel si Jesus sa Hebreo 1:6, sinamba ng mga Pantas si Jesus sa Mateo 2:11, sinamba siya ng mga alagad sa Mateo 14:33, sinamba ng mga babae si Jesus sa Mateo 28:9, at sinamba ng lalaking bulag si Jesus sa Juan 9:38, dapat din ninyo siyang sambahin. Kaya't sambahin ninyo si Jesus gaya ng ginagawa ng mga anghel at ng iba pa, purihin ninyo siya sa awit, manalangin kayo kay Jesus (gaya ng ginawa ni Esteban sa Mga Gawa 7:59), at hilingin ninyo sa Dios na tulungan kayong makita at maunawaan ang lahat ng ipinahayag ng Dios sa kaniyang kahanga-hangang Salita.
T: Ano ang ilang pagkakaiba ng kulturang Griego at ng kulturang Romano?
S: Ang mga atletang Griego ay nagpapaligsahan nang walang damit, lubhang mapagparaya sa gawaing homoseksuwal, at sila'y may mahabang kasaysayang pangkultura ng Atenas at ng iba pang mga lungsod. Madalas silang naglalabanan sa isa't isa at kailan man ay hindi tunay na nagkaisa hanggang sa lupigin silang lahat ng mga taga Macedonia, na (sa teknikal na paraan) ay hindi Griego. Sa kabilang dako, ang mga Romano ay lalong hilig gumamit ng pagpapahirap, lalong walang malasakit sa pagkamakatarungan, at tumitingala sa kulturang Griego, bagaman nilupig nila ang mga Griego. Kapuwa sila may matatapang na kawal, nguni't ang mga Romano ay lalong hilig na isanib ang mga nasa palibot nila at lumikha ng isang nagkakaisang imperio.
T: Ilan ang mga talata at mga salita sa BT?
S: Ayon kay Wick Allison sa That’s In the Bible? - The Ultimate Learn-As-You-Play Bible Quiz Book, (Dell Trade 1994) p.18, ang Bagong Tipan ng King James Version ay may 7,959 na talata at 198,000 salita sa Ingles. Pansinin na ang King James Version ay may ilang talatang wala sa karamihan ng mga manuskritong Griego.
T: Ano ang katibayan ng mga manuskrito para sa Bagong Tipan?
S: Tingnan ang pahina tungkol sa mga manuskrito ng Bagong Tipan, http://www.BibleQuery.org/New Testament Manuscripts.html, para sa mga detalye.
T: Aling mga unang manunulat ang tumukoy sa Bagong Tipan bilang Bagong Tipan?
S: Narito ang talaan. Kung binabanggit ng isang manunulat ang Matandang Tipan, nguni't hindi ang Bago, ipinahihiwatig nga ang isang Bagong Tipan. Kung ipinahihiwatig lamang, ang pangalan ay hindi nakamakapal na titik, at sinasabing “Ipinahihiwatig”.
Justino Martir (c.138-165 A.D.) ay bumabanggit “kung paanong ang Bagong Tipan, na ipinahayag ng Dios noong una” Dialogue with Trypho the Jew kab.51 p.221.
Si Melito ng Sardis (170-180 A.D.) (Ipinahihiwatig) ay bumabanggit sa “Matandang Tipan”. Ipinahihiwatig nito ang isang Bagong Tipan. piraso 4 mula sa Book of Extracts tomo 8 p.759
Ireneo ng Lyon (182-188 A.D.) ay bumabanggit sa Bagong Tipan at sa Matandang Tipan sa Irenaeus Against Heresies aklat 5 kab.34.1 p.563. Binabanggit din niya ito sa p.564.
Ang Canon Muratoriano (c.170 A.D.) kab.3 p.603 ay bumabanggit sa Matandang Tipan, na nagpapahiwatig ng isang Bagong Tipan.
Clemente ng Alejandria (193-202 A.D.) “Sapagka't ang Dios ang pinagmumulan ng lahat ng mabubuting bagay; nguni't ng ilan ay sa pangunahing paraan, gaya ng Matanda at ng Bagong Tipan;” The Stromata aklat 1 kab.5 p.305
Tertuliano (c.213 A.D.) “Maliwanag siyang ipinakikilala sa atin sa lahat ng Kasulatan-sa Matandang Tipan bilang ang Cristo ng Dios, sa Bagong Tipan bilang ang Anak ng Dios.” Against Praxeas kab.24 p.620
Si Tertuliano (198-220 A.D.) ay bumabanggit sa Bagong Tipan sa Tertullian’s Five Books Against Marcion aklat 4 kab.1 p.346.
Hipolito (225-235/6 A.D.) ay tumutukoy sa Bagong Tipan sa Fragments from Commentaries, Commentary on Genesis 49:11 p.165
Asterio Urbano (c.232 A.D.) “na natatakot na baka mapalitaw ako sa sinoman na nagdaragdag ng anomang bagong salita o utos sa aral ng Evangelio ng Bagong Tipan,” The Exordium tomo 7 kab.1 p.335
Si Comodiano (c.240 A.D.) (Ipinahihiwatig) “Ang unang kautusan ng Dios ay ang saligan ng sumusunod na kautusan. Ikaw nga ay itinalaga nitong sumampalataya sa ikalawang kautusan. Ni ang mga pagbabanta ay hindi mula sa kaniya, kundi mula rito, na makapangyarihan sa iyo. Ngayon, sa iyong panggigilalas, sumumpa ka na ikaw ay sasampalataya kay Cristo; sapagka't ang Matandang Tipan ay nagpapahayag tungkol sa kaniya. Sapagka't kailangan lamang sumampalataya sa kaniya na namatay, upang makapagbangong muli at mabuhay sa lahat ng panahon.” Instructions of Commodianus kab.25 p.207
Origenes (225-254 A.D.) ay nagsalita tungkol sa Bagong Tipan at nagsabing apat lamang ang mga Evangelio. Origen’s Commentary on John (225-231 A.D.) aklat 1 kab.1 p.299.
Si Origenes (240 A.D.) ay tumutukoy sa Bagong Tipan. Commentary on the Song of Songs paunang salita p.56
Novaciano (250-257 A.D.) ay bumabanggit sa Matandang Tipan at sa Bagong Tipan sa Novatian’s Treatise Concerning the Trinity kab.7 p.617. Binabanggit din niya ang katotohanan ng Matanda at ng Bagong Tipan sa kab.17 p.627.
Ang Treatise On Rebaptism (250/4-256/7 A.D.) kab.3 p.668 ay bumabanggit sa Bagong Tipan.
Cipriano ng Cartago (c.246-258 A.D.) ay bumabanggit sa Matandang Tipan, na tumutukoy rito ayon sa ating pagkaunawa, sa maraming dako. Sinasabi niya, “Na ipinangako ang isa pang Propeta na gaya ni Moises, samakatuwid baga'y ang magbibigay ng isang bagong tipan, at siyang lalong dapat pakinggan.” Pagkatapos ay sinisipi niya ang Deuteronomio 18:18,19 bilang Deuteronomio. Treatises of Cyprian Kasulatan 12 18 p.512
Dionisio ng Roma (259-269 A.D.) ay nagsasabi na ang Trinidad ay nasa Kasulatan, nguni't ang aral na may “tatlong dios ay hindi itinuturo ni sa Matanda ni sa Bagong Tipan.” Against the Sabellians kab.1 tomo 7 p.365
Victorino ng Petau (pinatay bilang martir noong 304 A.D.) ay bumabanggit sa Matanda at sa Bagong Tipan sa kaniyang Commentary on the Apocalypse of the Blessed John p.345. Itinala niya ang mga sulat ni Pablo bilang Roma, Corinto, Galacia, Efeso, Tesalonica, Filipos, Colosas, Timoteo, at sinisipi ang 1 Timoteo 3:15 sa kab.16 p.345. Sinisipi pa niya ang 1 Corinto 15:53 sa p.346.
Si Metodio (270-311/312 A.D.) (Ipinahihiwatig) “Ihaharap ko sa inyo, Oh mga dalaga, mula sa Matandang Tipan, ang nasusulat na hula mula sa Aklat ng Mga Hukom, upang ipakita na ako'y nagsasalita ng katotohanan,” Banquet of the Ten Virgins Diskurso 10 kab.2 p.348
Alejandro ng Alejandria (313-326 A.D.) “At bukod sa banal na paniniwala tungkol sa Ama at sa Anak, ipinahahayag namin ang iisang Espiritu Santo, gaya ng itinuturo sa amin ng mga banal na Kasulatan; na siyang nagtalaga kapuwa sa mga banal na tao ng Matandang Tipan, at sa mga banal na guro ng tinatawag na Bago.” Epistles on the Arian Heresy Sulat 1 kab.12 p.296
Lactancio (c.303-325 A.D.) “at isinaayos ang lahat ng bagay tungkol sa mga palatuntunan ng Bagong Tipan; at nang maganap ito, binalot siya ng isang alapaap at ipoipo, at dinala siya mula sa paningin ng mga tao hanggang sa langit.” Manner in Which the Persecutors Died kab.2 p.311
Eusebio (318-339/340 A.D.)
Pagkatapos ng Nicea
Hegemonio (ikaapat na siglo) ay bumabanggit na walang dalawang matandang tipan ni dalawang bagong tipan. (Ang Cristianong si Diodoro ang nagsasalita) Disputation with Manes kab.45 p.220
Si Anatolio ng Alejandria (270-280 A.D.) (ipinahihiwatig) ay tumutukoy sa “Matandang Tipan”, na nagpapahiwatig ng isang Bago. The Paschal Canon of Anatolius of Alexandria kab.8 p.148
Atanasio (367 A.D.) ay bumabanggit sa “Bagong Tipan” sa Festal Letter 39 ni Atanasio kab.5 p.552
Canon ng Cheltenham (=Katalogo ni Mommsen) (ca.360-370 A.D.)
Efraim/Efren (350-378 A.D.)
Basilio ng Capadocia (357-379 A.D.) ay tumutukoy sa Bagong Tipan sa Sulat 42 kab.3 p.144-145.
Cirilo ng Jerusalem (c.349-386 A.D.) ay bumabanggit sa Matandang Tipan at sa Bago sa Lektura 2.4 p.8 at 3.6 p.15.
Ang Sinodo ng Laodicea (sa Frigia) (343-381 [o 363] A.D.) canon 59 p.158 ay bumabanggit sa Matanda at sa Bagong Tipan.
Ang Sinodo ng Laodicea (sa Frigia) (343-381 A.D.) canon 60 p.159 ay nagtatala ng mga aklat ng Matandang Tipan at ng Bagong Tipan. Ang canon 59 p.158 ay nagsasabi na ang mga aklat na kanoniko lamang ng Matanda at ng Bagong Tipan ang maaaring basahin sa iglesia.
Si Gregorio ng Nisa (382-383 A.D.) (Ipinahihiwatig) ay bumabanggit sa Matandang Tipan Against Eunomius aklat 11 kab.5 p.238.
Ambrosio ng Milan (370-390 A.D.) ay bumabanggit sa Matanda at sa Bagong Tipan sa Of the Christian Faith aklat 1 kab.8.57 p.210.
Gregorio Nacianceno (330-391 A.D.)
Paciano ng Barcelona (342-379/392 A.D.) ay bumabanggit sa Bagong Tipan sa On Penitents kab.4.1 p.74
Didimo na bulag (398 A.D.) ay tumutukoy sa Matanda at sa Bagong Tipan. Commentary on Zechariah 8 p.201
Aklat ng mga Baitang sa Siriaco (Liber Graduum) (350-400 A.D.)
Epifanio ng Salamina (360-403 A.D.) ay bumabanggit sa Matanda at sa Bagong Tipan. The Panarion seksiyon 3 escolio 1 at 5 p.334
Rufino, Commentary on the Apostles Creed (374-406 A.D.)
Juan Crisostomo (namatay noong 407 A.D.)
Konsilyo ng Cartago (393-419 A.D.)
Jeronimo (417-420 A.D.) ay bumabanggit sa Bagong Tipan sa sulat 53.9 (394 A.D.) p.101.
Agustin ng Hipona (388-430 A.D.) ay bumabanggit sa Bagong Tipan sa The City of God aklat 17 kab.4 p.341; aklat 17 kab.6 p.344
Si Agustin ng Hipona (388-430 A.D.) ay bumabanggit sa Bagong Tipan sa Commentary on Psalms p.405,521,531,681
Juan Casiano (419-430 A.D.) Ang Bagong Tipan ay tinukoy sa pangalan sa Institutes of John Cassian aklat 1.1 p.201 at sa Conference of the Abbot Paphnutius kab.15 p.327
Vicente ng Lerins (c.434 A.D.)
Socrates (c.400-439 A.D.) Socrates’ Ecclesiastical History
Teodoreto ng Ciro (423-458 A.D.)
Konsilyo ng Calcedonia (451 A.D.)
Papa Leon I ng Roma (440-461 A.D.)
Sa gitna ng mga erehe at mga huwad na aklat
Si Marino (c.300 A.D.) (Ipinahihiwatig), isang Bardesanista, sa pakikipagtalo kay Adamancio, ay dumulog sa “Matandang Tipan” at tinukoy si David bilang propeta. Dialogue on the True Faith kab.862a 20 p.173
Teodoro ng Mopsuestia (392-423/429 A.D.) ay tumutukoy sa pangalan sa Bagong Tipan, na sinisipi ang Mt 28:2-3. Commentary on Zechariah kab.1 p.331